دانش و اقتصاد مقاومتی

0 183

اقتصاد مقاومتی یک نظام اقتصادی است که هماهنگ با سیاست های کلان سیاسی و امنیتی نظام اسلامی و برای مقاومت در برابر اقدامات تخریبی شکل می گیرد تا بتواند در برابر ضربات اقتصادی تحریم ها و توطئه های گوناگون اقتصادی نظام استکبار مقاومت کرده و توسعه و پیشرفت خود را ادامه دهد. در این راستا اقتصاد دانش بنیان می تواند راهکاری برای دست یابی به این مهم باشدکه نه تنها به عنوان یک نیاز اساسی برای کشورهای در حال توسعه نظیر ایران به شمار می آید بلکه اجتناب از حرکت به سمت چنین اقتصادی توان رقابتی را به شدت کاهش می دهد. این اقتصاد با وقوع تحولات علمی و تحقیقاتی، دگرگونی عمیقی در عرصه رشد و تولید اقتصادی ایفا می کند. اقتصاد مبتنی بر علم و دانش موجب رشد و توسعه پایدار جامعه و در نهایت تحقق اقتصاد مقاومتی می شود.[۱] از این رو، دانش عامل حیاتی و مزیت رقابتی در موفقیت سازمان ها، به جای سرمایه های مادی و فیزیکی به شمار می رود و از دانش به عنوان سرمایه فکری یاد می شود که مانند هر سرمایه و منابع دیگر، نیازمند مدیریت است.

مدیریت دانش، فرایند ایجاد، آماده سازی، انتشار و تجاری سازی دانش، تعریف شده است. فرایندی بودن مدیریت دانش، بیانگر پویایی، پیوستگی و تکاملی چرخه حیات دانش است که گسست و اختلال در هریک از فرایند آن، کل حیات و چرخه مستمر دانش را به عنوان یک سیستم کلان، به مخاطره می اندازد. وقتی از نقش اطلاعات در سازمان همانند نقش جریان خون در اعضای موجودات زنده تعبیر می شود، روشن است دانش که از اطلاعات، دقیق تر، پرمعنی تر و کامل تر است، به طریق اولی فقدان آن مرگ زودرس سازمان را در پی خواهد داشت. امروزه دانش و فناوری، پیشرفت قابل توجهی نموده که تولید، سرعت و انباشت اطلاعات و دانش را به دنبال داشته است. هرچند انباشت اطلاعات و دانش یک مزیت است، اما نکته مهم این است که اطلاعات انباشته شده، تشخیصِ اطلاعات غلط و درست را با مشکل مواجه می کند و ضرورت مدیریت اطلاعات را چند برابر افزایش می دهد؛ زیرا اولاً، میان اطلاعات و دانش، علی رغم تشابه، تفاوت هایی وجود دارد که باید با دیگری خلط نگردد، دانش و اطلاعات بهجای دیگری مبادله نگردد.

ثانیاً، مدیریت دانش از فرایند مستمر و چرخه حیات برخوردار است که باید به طور مداوم، حرکت پویا و مستمر داشته باشد و هیچ گاه حرکت تکاملی آن متوقف نگردد. بنابراین، سازمان ها در محیط متحول، متلاطم، با رشد شتابان و پررقیب و به مدیریت دانش نیاز دارند.[۲] بنابراین در عصر حاضر، دانش و دانایی مهمترین عامل شکل دهنده سرنوشت جوامع است و بسیاری بر این عقیده اند که جامعه امروزی جامعه دانایی یا دانش محور[۳] است. در این جامعه هر کس اطلاعات، دانش و علم داشته باشد، می تواند سرنوشت خویش را در دست گیرد و بر اساس برنامه ریزی استراتژیک به اهداف خود برسد، در غیر این صورت این دیگران هستند که سرنوشت و اهداف را مشخص خواهند ساخت. به طور کلی می توان گفت جوامع پویا دارای برنامه و هدف هستند و برای بزرگ بودن، علم را در اولویت قرار می دهند. در جامعه دانش محور، دسترسی به دانش موجود و اشاعه آن حائز اهمیت است و تولید دانش جدید حیاتی به نظر می رسد. در حال حاضر سیاست، اقتصاد و فرهنگ در گرو دسترسی به دانش و تولید دانش جدید است و در صورتی کشورها و جوامع می توانند استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشند که بر دانش زمانه مسلط باشند.[۴] بر اسای همین اهمیت روزافزون است که آگوستو فورتی از «بازگشت علم به شهروندان» صحبت به میان می آورد[۵] و اعتقاد دارد رابطه علم فناوری با قدرت اقتصادی و دولت باید مورد بازاندیشی قرار گیرد و طرح های علمی بین المللی باید در راستای برآورده ساختن نیازمندی ها و حوائج جامعه انسانی (کل بشریت) حرکت نمایند.[۶]

«مامادو دیاوارا»[۷] در عصر جهانی شدن از سیاست توسعه دانش[۸] بحث می نماید و یکی از عناصر فرهنگی توسعه را گسترش سواد و پیشرفت پژوهش علمی می داند[۹] و این امر گواهی بر اهمیت دانش و مدیریت علم در فرایند توسعه و تعالی الگوها و راهبردهای اقتصادی کشورها است.[۱۰]

 

به همین خاطر، توجه جامعه اسلامی به علوم مورد نیاز و فراگیری آنها، از ضرورت ها و موجب حفظ عزت و قدرت مسلمانان است و به اعتقاد امیرالمومنین، «علم و دانش قدرت است، هر کس به آن دست یابد، غلبه می یابد و هرکس به آن دست نیابد زیر سلطه قرار می گیرد.»[۱۱] در همین راستا، مراجعه‌ به‌ منابع‌ اصیل‌ اسلامی‌ کاملاً‌ آشکار می‌نماید که‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ نه‌ تنها با پیشبرد علم و تکنولوژی‌ در تعارض‌ نیست، بلکه‌ همانند آن‌ چه‌ در مغرب‌ زمین‌ رخ‌ داد، می‌تواند بزرگ‌ترین‌ و بالاترین‌ نقش‌ را در این‌ زمینه‌ ایفا کند. اسلام برکسب دانش تاکید فراوان دارد و آن را فریضه و تکلیف الهی برای همگان  و از هر نقطه ممکن  قرار داده است و صرف نظر از نتایج مادی و اقتصادی، با ملاحظه آیات و روایات می بینیم که رشد و تعالی علمی از نظر اسلام مطلوبیت ذاتی داشته، امری مقدس و ارزشمند است. در سخنان پیشوایان معصوم، علم چراغ روشنگر ، سودمندترین گنج، گمشده فرد با ایمان، بهترین وسیله هدایت، سرچشمه ی تمام خوبی ها، مایه حیات اسلام، بهترین میراث پدران برای فرزندان، و وسیله اطاعت و بندگی خداوند متعال و معرفت او معرفی شده است  و کسب دانش تا آنجا مورد تاکید و تشویق اولیای الهی است که حضرت امام سجاد(ع) در این باره می فرمایند: «اگر می دانستید با تحصیل دانش به چه سعادت هایی نایل می شوید، به دنبال آن می رفتید؛ هرچند به این که خون شما در این راه ریخته شود یا مستلزم این باشد که به دریاها وارد شده، مسیر اقیانوس ها را بپیمائید.» بنابراین، افراد جامعه اسلامی باید در فراگیری و به کارگیری آخرین دستاوردهای علمی روز پیشتاز بوده، از این جهت نیازمند و وابسته به بیگانگان نباشند؛ زیرا رشد علمی جامعه باعث پرورش نیروهای انسانی کارآمد و با کفایت می شود و با شکوفایی استعدادها و بروز ابتکار، زمینه استفاده بهینه از منابع فیزیکی فراهم می آید و در نتیجه پیمودن فرآیند رشد و توسعه اقتصادی جامعه و به تبع آن، کارآمدی و تحقق کامل اقتصاد مقاومتی تسریع خواهد شد.

شایان ذکر است که گسترش دانش در سطح جامعه و تربیت نیروهای دانشمند و متخصص، در صورتی پیشرفت اقتصادی مطلوب و مورد نظر اسلام را در پی دارد که دانش و تخصص همراه با تعهد و مسوولیت پذیری و فضائل اخلاقی و انسانی باشد؛ زیرا دانش بشری اگر با تعهد و اخلاق همراه نباشد، از مسیر انسانی خود خارج شده، به صورت ابزاری برای سلطه جویی و قدرت طلبی و تصاحب بیشتر منابع ثروت در می آید.[۱۲] بنابراین، سیاستگذاری در حوزه علم و فناوری، دانش و آموزش همگانی در جمهوری اسلامی ایران می تواند گامی موثر در فرایند شکوفائی ایران باشد[۱۳] و در فرایند تحقق اقتصاد مقاومتی، موثر و کاربردی باشد. از منظری دیگر، اقتصاد مقاومتی مبتنی بر توجه به تحول مدیریت از توسعه منابع یافته به الگوی توسعه دانش پایه است[۱۴]و در این اقتصاد مبتنی بر دانش، گسترش دانش و مهارت‌ها به نوآوری منجر می‌شود که این خود، سبب افزایش بهره‌وری، افزایش درآمدها و کاهش تورم و بیکاری خواهد شد.[۱۵]

باید توجه داشت که اقتصاد دانش بنیان به طور مستقیم مبتنی بر تولید، توزیع و استفاده از دانش و اطلاعات می باشد[۱۶]  و عمده ترین مزایای این اقتصاد، کمرنگ شدن مشکل کمیابی، نهادینه شدن حقوق مالکیت معنوی، اثرات جانبی مثبت دانش، متفاوت بودن رقابت در اقتصاد دانش محور، سهل و ممتنع بودن تحرک دانش، دسترسی کارگزاران اقتصادی به اطلاعات کامل تر، افزایش سرعت اخذ و جذب تکنولوژی های پیشرو، تمایل به استفاده از تکنولوژی های پیشرفته در بنگاه های اقتصادی، گسترش وسیع بازار دانش و… می باشد.[۱۷]  رهبر معظم انقلاب اسلامی دانش محوری و اقتصاد مبتنی بر دانش را یکی از مولفه های اقتصاد مقاومتی می دانند و معتقدند اقتصاد دانش بنیان یکی از مولفه های پایه ای پیشرفت و از مهمترین  زیرساخت های اقتصادی کشور در مسیر تحقق اقتصاد مقاومتی است: «از مؤلفه‌های سیاست های مقاومتی، مسئله‌ی دانش‌محوری است که این هم یک مشخصه‌ی بسیار مهمی است.

خوشبختانه وضع علمیِ امروز کشور این اجازه را به ما می دهد که این بلندپروازی را داشته باشیم که بخواهیم اقتصادمان را اقتصاد دانش‌بنیان کنیم؛ ما دانشمند و متخصص و شرکت های دانش‌بنیان و افراد مبتکر در کشور زیاد داریم؛ و این جزو مهم‌ترین زیرساخت‌های اقتصادی است در هر کشور؛ یعنی مهم‌ترین زیرساخت اقتصادی برای یک کشور، وجود نیروهای انسانی است. اگر چنانچه ما به این نکته که نکته‌ی دهم بود توجه کنیم، طبعاً چرخه‌ی علم تا ثروت مخصوصاً در بخش هایی که دارای مزیت هستند، به راه خواهد افتاد و امتداد پیدا خواهد کرد؛ و این در اقتصاد مقاومتی ان‌شاءالله روی می دهد. این ها مهم‌ترین مشخصه‌هایی است که در این سیاست ها مورد توجه بوده]است[.»[۱۸]

در اقتصاد دانش بنیان با رویکرد مقاومتی از تجربه های عملی کارگزاران اقتصادی و دانش علمی دانشگاهیان و افراد دارای دانش برتر استفاده می شود و اجماعی همگانی میان صاحبان علم و تجربه را به وجود می آورد و به یک معنا؛ «اقتصاد مقاومتی، اقتصاد دانش‌بنیان است یعنی از پیشرفت های علمی استفاده می کند، به پیشرفت های علمی تکیه می کند، اقتصاد را بر محور علم قرار می دهد؛ امّا معنای آن این نیست که این اقتصاد منحصر به دانشمندان است و فقط دانشمندان می توانند نقش ایفا کنند در اقتصاد مقاومتی؛ نخیر، تجربه‌ها و مهارت ها ـ تجربه‌های صاحبان صنعت، تجربه‌ها و مهارتهای کارگرانی که دارای تجربه و مهارتند ـ می تواند اثر بگذارد و می تواند در این اقتصاد نقش ایفا کند. اینکه گفته می شود دانش‌محور، معنای آن این نیست که عناصر با تجربه‌ی صنعتگر یا کشاورز که در طول سال های متمادی کارهای بزرگی را بر اساس تجربه انجام داده‌اند، این ها نقش ایفا نکنند؛ نخیر، نقش بسیار مهمّی هم به عهده‌ی این ها است.»[۱۹]

[۱] . اسماعیل رمضان پور و دیگران، «بررسی نقش اقتصاد دانش بنیان و بهره وری در اقتصاد مقاومتی»، مجموعه مقالات همایش ملی بررسی و تبیین اقتصاد مقاومتی، دانشگاه گیلان، ۱۳۹۱، ص۳۴۹٫

[۲]. محسن منطقی و ظاهر اکبری، «مدیریت دانش با الهام از منابع اسلامی»، فصلنامه اسلام و پژوهش های مدیریتی، سال سوم، شماره۷، پائیز و زمستان۱۳۹۲، ص۶۰٫

[۳].Knowledge Society

[۴] . امیر حاجی یوسفی، آموزش، پژوهش و تولید دانش سیاسی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۸، ص۵٫

[۵] . فدریکو مایور و آگوستی فورتی، علم و قدرت، ترجمه پریدخت وحیدی، تهران، سازمان برنامه و بودجه،۱۳۷۷، ص۲۲٫

[۶].See: Augusto forti and Paolo Bisogno, Research and human needs, oxford, Pergamon Press, 1981.

[۷]. Mamadou Diawara

[۸]. Local Knowledge

[۹].Mamadou Diawara,”Globalization, Development Politics and Local Knowledge”, International Sociology, vol 15, no2,2000, pp361-363.

[۱۰] . اسماعیل کاوسی، مدیریت، دانش و توسعه، تهران، مرکز ملی مطالعات جهانی شدن،۱۳۹۱، صص۱۴۰-۶۵٫

[۱۱] . عبدالله جوادی آملی، مفاتیح الحیاه، قم، نشر اسراء،۱۳۹۲، ص۷۶٫

[۱۲] . محمد واعظ و عبدالله قنبری، «دولت اسلامی، توسعه علوم و فناوری و رشد اقتصادی ایران»، مجموعه مقالات الکترونیک همایش اقتصاد اسلامی و توسعه، مشهد مقدس، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده علوم اداری و اقتصادی،۱۳۸۷، صص۱۶-۲٫

[۱۳] . ابراهیم فیاض، ایران آینده به سوی الگویی مردم شناختی برای ابرقدرتی ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات،۱۳۸۸، صص۱۱۴-۵۹٫

[۱۴] . علی مبینی دهکردی و مرتضی اسفندیاری، «مبانی فکری تدوین سیاست های کلی برنامه ششم در امور زیربنایی و تولیدی»، فصلنامه سیاست کلان، سال چهارم، شماره۴، تابستان۱۳۹۴، ص۱۸۰٫

[۱۵] . مسعود صادقی و کریم آذربایجانی، «نقش و جایگاه اقتصاد دانش محور در تقاضای نیروی کار ایران»، فصلنامه پژوهش های اقتصادی ایران، شماره۲۷، تابستان۱۳۸۵، ص۱۷۵٫

[۱۶]. OECD,The knowledge-based economy, paris,1996, p7.

[۱۷] . محمد جباری، اقتصاد دانش محور، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک،۱۳۸۵، صص۲۳۰-۲۱۳، به نقل از: اسماعیل رمضان پور و دیگران، بررسی نقش اقتصاد دانش بنیان و بهره وری در اقتصاد مقاومتی، پیشین، ص۳۵۱٫

[۱۸] . بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در جلسه تبیین سیاست‌های اقتصاد مقاومتی در تاریخ ۲۰/۱۲/۱۳۹۲٫

[۱۹] . بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در حرم مطهر رضوی در تاریخ ۰۱/۰۱/۱۳۹۳٫

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.