نقش رسانه و شبکه های اجتماعی در تحولات حوزه بیداری اسلامی

0 387

مقدمه :

 

امروزه پیشرفت تکنولوژی و گسترش رسانه های جمعی، تحولات زیادی را در ارتباطات و عرصه های گوناگون فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی جوامع بشری به وجود آورده است.در این میان اینترنت امروزه به عنوان یکی از مهم ترین ابزار ارتباطی عصر جدید در کنار دیگر کارکردهایش، از یک سو آگاهی سیاسی افراد را افزایش می‌دهد و از سوی دیگر آنها را در مناسبات سیاسی درگیر می‌کند و فضایی برای تبادل نظرات سیاسی پدید می آورد. فضای مجازی به عرصه‌ای برای گفتگو تبدیل شده است و ویژگی اصلی آن، پویایی این فضا هست که با توجه به ابزارهایی که در اختیار کاربران قرار می‌دهد سبب می‌شود تا افراد بهتر بتوانند گرایشات سیاسی خود را نشان دهند.یکی از این فضاها که مخاطبان زیادی را جذب کرده است ، شبکه‏های اجتماعی هستند.

- جهش جامعه موج سومی به سوی کلبه الکترونیک آغاز شده است.
- تعداد کاربران شبکه های اجتماعی فیسبوک از مرز یک میلیارد نفر گذشته است.
- اینترنت از یک سو آگاهی سیاسی افراد را افزایش می دهد و از سوی دیگر آنها را در مناسبات سیاسی درگیر می کند.
- آتشی که در کشورهای مختلف نظیر تونس، مصر، یمن و بحرین زبانه کشید و به سرعت یکی پس از دیگری دیکتاتور ها را یا از مسند قدرت پایین کشید و یا با چالش جدی روبرو کرد اثبات کرد که ابر قدرتهای غربی و شرقی در ارائه راه حل هایی برای وضعیت سیاسی جهان موفق نبوده اند.
- ما شاهد تحولات جدید در عرصه بین المللی هستیم که موتور اصلی آن حرکت جوانان هستند.
- همزمان با افول شبکه الجزیره و تبدیل آن به ابزاری در دست دستگاه دیپلماسی قطر با شبکه تلویزیونی المیادین که رویکردی حرفه ای و مثبت به موضوع محور مقاومت از منطقه بیداری اسلامی و قیام ملت های مسلمان دارد پخش برنامه های خود را از لبنان آغاز کرد.
- شبکه های اجتماعی در حرکت توده های مردم در کشورهای حوزه بیداری اسلامی سبب ایجاد دومینوی انقلابها گروید.

محمد شاهی فرهنگ اسلامی

شبکه‌های اجتماعی مجازی اغلب سرویسهای مبتنی بر وب هستند که سرویسهای آنلاین یا سایتهایی را شامل می‌شوند که افراد نظرات و علاقمندیهای خود را در آنها بیان کرده و با دیگران به اشتراک می‌گذارند. از جمله کارکردهای  سیاسی  شبکه‌های اجتماعی می‌توان به اثر گذاری در روند انقلابهای خاورمیانه و گسترش موج بیداری اسلامی اشاره کرد.البته آنچه در این تحولات قابل توجه هست، نقش رسانه های ارتباط جمعی و بخصوص شبکه های اجتماعی از جمله توئیتر و فیسبوک در اطلاع رسانی و گسترش این تحولات است که نقش این شبکه ها را در تحولات سیاسی و اجتماعی ، بیش از پیش مورد توجه قرار می دهد.در این میان ، مصر به لحاظ اینکه از تاثیرگذارترین کشورهای خاورمیانه محسوب می شود ، نقش شبکه های اجتماعی در آن برجسته تر است.

نظریه موج سوم:

 

آلوین تافلر به عنوان یکی از پیشگامان جهانی تغییر و تحول در دنیا شناخته می‌شود که به سهم خود می کوشد، آینده جهان را به تصویر کشد.

او می کوشد که نشان دهد چگونه شیوه زندگی، تجارت و ارتباطات بر پایه نیازها و در چهارچوب فن آوریها تغییر خواهد کرد. به عنوان مثال وی در کتاب  “شک آینده” مستقیما سازمانهایی با ساختار مدیریت شبکه ای را بررسی و تحلیل نموده است. بنابراین می توان گفت که ما هم اکنون سوار بر موج تکنولوژی در حال پیشروی به سوی آینده هستیم و اگر جامعه ای در این مسیر حرکت نکند، در سالهای آینده  بازار هدف و مصرف کشورهای توسعه یافته قرار خواهد گرفت و این نحوه تجارت بر آن تحمیل خواهد شد. بدون آنکه سود اصلی آن عایدش شود. بنابراین اهمیت تحقیق، آموزش و یادگیری برای سوار بودن بر این موج بسیار زیاد و حیاتی است.

تحول دیگرى که تافلر مطرح مى کند، جهش جامعه موج سومى به سوى کلبه الکترونیک است. به این معنا که ابزارهاى الکترونیک این امکان را به افراد مى دهند که از راه دور به شغل هاى متمرکز در خانه روى آورند تا مفهوم کلبه الکترونیک شکل بگیرد.بنابراین جهش به سوى نظام جدید تولید در بخش صنعتى و ادارى، و نیز تحقق احتمالى کلبه الکترونیک، باعث خواهد شد تا محتواى همه مباحث دگرگون شود و حتى بسیارى از مباحثى که امروزه مردم بر سر آنها با یکدیگر بحث و جدل مى کنند چه بسا به طور کلى بى معنا و منسوخ شود.تافلر نتیجه مى گیرد که از هم اکنون با قاطعیت مى توان گفت که کلبه الکترونیک در آینده تا چه حد گسترش خواهد یافت،ولى اگر تنها تا ۲۰ درصد نیروى کار فعلى هم در ۲۰ تا ۳۰ سال آینده به کلبه هاى الکترونیک انتقال پیدا کنند، در این صورت، نظام شهرى، محیط زیست، ساخت خانواده، نظام ارزش ها و حتى نظام سیاسى جامعه تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.

وی ادعا می کند. امروزه تاریخ حتی شتاب آلودتر بستر زمان را طی می کند وطی چند دهه خود را به کمال خواهد رساند و تمامی انسانهایی که بر کره زمین زندگی می کنند آثار موج سوم را در دوران خود احساس خواهند کرد. به نظر وی بسیاری از وجوه این تمدن در حال تکوین با تمدن صنعتی در تعارض است، این تمدن در حالی که به مقدار زیاد فنی است ضد صنعت نیز هست.

موج سوم با خود شیوه‌ نوینی از زندگی می‌آورد که بر منابع انرژی متنوع و احیا پذیر و بر روشهای تولیدی (تولید انبوه) کارخانجات اثر گذاشته و آنها را منسوخ می‌سازد، برخانواده‌های جدید غیرهسته‌ای ، بر نهادی نوین که ممکن است آنرا کلبه الکترونیک نامید و بر مدارس و شرکتهای تجاری که از بنیاد تحول یافته آینده، بنا شده اند اثر خواهد گذاشت.

 

شبکه های اجتماعی و تاثیر آن بر جنبش های سیاسی – اجتماعی :

امروزه فراگیری اینترنت و فن آوری های جدید ارتباطی و اطلاعاتی، موجب ظهور فضای مجازی در کنار جهان واقعی شده است که این امر، معادلات و الگوهای ارتباطات سنتی، تولید، انتقال و مصرف اطلاعات را به هم زده و موجب تغییر در آن شده است. شبکه اجتماعی مجازی یا شبکه اجتماعی اینترنتی، وب سایت یا مجموعه ای از وب سایت هایی است که به کاربران امکان می دهد،  علاقه مندی ها، افکار و فعالیت های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. به عبارت دیگر، شبکه های اجتماعی سایت هایی هستند که با استفاده از یک موتور جستجوگر و افزودن امکاناتی مانند چت، پیام رسانی الکترونیک، انتقال تصویر و صدا و… امکان ارتباط بیشتر کاربران را در قالب شبکه ای از روابط فردی و گروهی فراهم آورند. وبلاگ ها، فیس بوک، توییتر، یوتیوب از جمله شبکه های اجتماعی مجازی هستند.

اکنون فیسبوک سرشناسترین شبکه اجتماعی اینترنتی است که با استقبال بسیاری مواجه شده است. تعداد کاربران این شبکه اجتماعی از مرز یک میلیارد نفر گذشته است. که به سرعت نیز بر تعداد کاربران آن افزوده می شود. استقبال از شبکه‌های اجتماعی از آن‌روست که کاربران اینترنتی می‌توانند برای اغلب نیازهای آنلاین خود در این وب‌سایت‌ها پاسخ مناسب بیابند. در شبکه‌های اجتماعی کاربران می‌توانند پروفایل‌های شخصی‌ برای خودشان بسازند که شامل مشخصات، تصاویر، علاقه‌مندی‌ها است.امکانی شبیه به وبلاگ‌ها برای نوشتن مطالب کوتاه و یادداشت‌های روزانه و فضایی شبیه به سایت‌های عکس برای قرار دادن تصاویر شخصی، ایجاد فضایی شبیه به چت برای گفت‌وگوهای فوری میان کاربران، قابلیت ساختن اتاق‌های گفت‌وگو و صفحات هواداری شبیه به فرم‌های اینترنتی از جمله ساده‌ترین این امکانات است.وجه مشترک گونه‌های متعدد رسانه‌های اجتماعی، مخاطب محور بودن آنها و تولید محتوا توسط افراد استفاده کننده است، بدین صورت که در رسانه‌های اجتماعی هر فرد محتوایی را که خود تولید یا انتخاب کرده است با دیگر افراد به اشتراک می‌گذارد.شبکه‌های اجتماعی مجازی محیط مساعدی را برای مشارکت افراد در جامعه مجازی، برقراری روابط نمادین و بازتعریف هویت‌های دینی، اجتماعی، سیاسی و… فارغ از محدودیت‌‌ها و عوامل محدود‌کننده از طریق تعاملات مجازی و نمادین فراهم می‌کنند.شبکه‌های اجتماعی مجازی بیشترین شباهت را به جامعه انسانی داشته و به فرد امکان برقراری ارتباط با شمار بسیاری از افراد دیگر را فارغ از محدودیتهای زمانی، مکانی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی می‌دهند.شبکه‌های اجتماعی را می‌توان همچون زیرمجموعه‌ای از جامعه در نظر گرفت که افراد در آن به زندگی‌ای موازی با زندگی بیرونی خود در جامعه واقعی می‌پردازند و با افراد دیگر ارتباط برقرار می‌کنند.

افراد با حضور در شبکه‌های اجتماعی و استفاده از گونه‌های مختلف رسانه‌های اجتماعی از مزایای حضور در این اجتماع مجازی نظیر حمایت اطرافیان، اطلاعات، عواطف و احساسات برخوردار شده و اغلب جوانب زندگی واقعی خود را که نیازمند حضور فیزیکی افراد در کنار یکدیگر نیست در این اجتماعات مجازی دارا هستند.این شبکه‌ها کارکردهای گوناگون اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی دارند و بیش از پیش رابطه‌های چهره به چهره را کاهش می دهند.شبکه‌های اجتماعی را فراتر از گونه‌ای وب‌سایت می‌توان به‌عنوان رسانه‌های جدیدی در نظر گرفت که در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تغییراتی ایجاد کرده‌اند. چالش‌هایی که شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر با آنها مواجه بوده‌اند، حوزه‌هایی فراتر از فضای مجازی را تحت تاثیر قرار داده است. شبکه‌های اجتماعی بعنوان یکی از گونه‌های رسانه‌های اجتماعی، امکانات تعاملی قابل توجهی برای کاربران اینترنتی فراهم کرده‌اند و در افزایش مشارکت شهروندان در برخی فرآیندها موثر بوده‌اند.شبکه های اجتماعی قدرت بسیج کنندگی دارند یعنی      می توانند افراد را در یک زمان و یا مکان در محیطی  واقعی گرد هم آورند ، یا در محیط مجازی به رقابت و مبارزه بپردازند.

حرکت های اجتماعی با تحرک یا تجمع گروه هایی از افراد متولد می‌شوند. این تحرک از یک سو به معنای جابجایی جمعیت است و از سوی دیگر به معنای سرعت یافتن ایده ها، ارتباطات و تماس ها است. در این شرایط افرادی که کمتر محتمل بود با همدیگر ارتباط داشته باشند یا پیوندی بین آنها به وجود آید، فرصت آن را خواهند یافت تا یکدیگر را پیدا کنند. تحرک جغرافیایی یا جابجایی جمعیت امکان فراتر رفتن از محیط سنتی و قرار گرفتن در شرایط جدیدی را مهیا خواهد کرد که ظرفیت های افراد را افزایش خواهد داد. لذا ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی را دچار تحول جدی و ساختاری خواهد نمود. آنها می توانند فرهنگ دموکراتیک را گسترش دهند و نقشی اساسی در بازآفرینی، تقویت و واقعی تر شدن هویت ها داشته باشند.

بنابراین می توان گفت: اینترنت از یک سو آگاهی سیاسی افراد را افزایش می‌دهد و از سوی دیگر آنها را در مناسبات سیاسی درگیر می‌کند و از آنجایی که فضای عمومی شهری برای گفتگو به ندرت وجود دارد در نتیجه فضای مجازی به عرصه‌ای برای گفتگو تبدیل می‌شود. ویژگی اصلی این فضا و این شبکه‌های اجتماعی مجازی پویایی آنهاست که با توجه به ابزارهایی که در اختیار کاربران قرار می‌دهند سبب می‌شوند تا افراد بهتر بتوانند گرایشات سیاسی خود را نشان دهند.در شبکه‏های اجتماعی فضایی ایجاد شده که کاربران به جبران محدودیت‏ها و موانع فضای واقعی زندگی می‏پردازند. در این شبکه‏های مجازی فرصتی ایجاد شده برای تعاملات، ارتباطات و انتقال پیام و سایر کارکردها که نسل جوان به‏خوبی از آن استفاده می‏کند.جنبش‌های اجتماعی جدید که هدف آنها کوششی هماهنگ و متمرکز برای رسیدن به هدف یا اهداف مشترک است، هم به نوعی متأثر از شبکه های اجتماعی شده اند و این جنبش‌های جدید شکلی از فعالیت مدنی و سیاسی عقلانی هستند.

 

نقش فضای مجازی  در تحولات بیداری اسلامی :

اساسا دو نوع انقلاب می توان برشمرد یکی عمودی که دارای تشکل ، حزب و ایدئولوژی است که از بالا به پایین و سلسله مراتبی است ودیگری افقی که شکل جدیدی است و ابزار مختلف دارد و در سرنگونی رژیم ها معطوف به هدف است در این نوع انقلاب با مدل جدیدی از بسیج سیاسی روبرو هستیم که شامل همه توده ها در سطح افقی جامعه و بدون رهبری و اصطلاحا بدون سر است در این میان در پرتو خلاء رهبری شبکه های اجتماعی این نقش را ایفا می کنند.

با وقوع حرکت بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه واضح بود که مردم منطقه به دنبال الگوهایی جهت جایگزینی وضع موجود در جوامع شان باشند.تبادل اطلاعات و انتقال تصاویر خیانت ها وسرسپردگی حاکمان جور در مقابل کشورهای غربی و بویژه رژیم صهیونیستی ،روز به روز آتشی را در زیر خاکستر پدید آورد که هر لحظه منتظر فرصتی بود تا شعله ور شود. آتشی که در کشورهای مختلف نظیر تونس، مصر، یمن و بحرین زبانه کشید و به سرعت یکی پس از دیگری دیکتاتورها را یا از مسند قدرت پایین کشید و یا با چالش جدی رو به رو کرد. اثبات کرد که ابرقدرتهای غربی و شرقی در ارائه راه‌حل‌هایی برای وضعیت سیاسی جهان موفق نبوده اند . کمونیسم به موزه‌های تاریخ پیوسته است  و غرب نیز نتوانسته فرمول لیبرال دموکراسی را در جهان پیاده کند. زیرا در ادعای خود که می خواهد دموکراسی را به جهان سوم تقدیم کند صادق نبوده است.

یکی از ابزارهای مؤثر و مفید در بیداری اسلامی که هم‌اکنون شاهد شکل‌گیری آن در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا هستیم، همین رسانه‌های ارتباط جمعی اعم از شنیداری ، دیداری و فضای مجازی و به خصوص شبکه های اجتماعی از جمله توییتر و فیس بوک در اطلاع رسانی سریع و گسترده و گسترش سریع این تحولات در کشورهای منطقه بود.با وجود قطعی گسترده یا کندی سرعت اینترنت، تلفن همراه و سامانه ارسال پیام کوتاه، در بعضی از کشورها باز هم تحولات منطقه از طریق اینترنت و شبکه های خبری، اطلاع رسانی و برنامه ریزی ها جهت تجمعات اعتراضی و راهپیمایی ها به خصوص توسط کاربران شبکه های اجتماعی در توییتر و فیس بوک صورت گرفته و این موضوع، نشان دهنده نقش ابزارهای جدید در تحولات سیاسی و حتی اجتماعی است.

این امید می رود که سرعت بخشیدن حرکت انقلابی در میان ملت‌های اسلامی توسط رسانه‌ها منجر به بازخیزی دنیای اسلام شود تا هرچه زودتر به همت ملت‌های بیدار اسلامی روند پیشرفت و سعادت دنیای اسلام آغاز شود.از آنجا که در کشورهای توسعه نیافته­ی عربی، رسانه ها اغلب ابزار اعمال اراده دولت بوده است، به طور طبیعی صاحب رسانه از آن در جهت تحکیم حضور و مشروعیت خود بهره می برد. وجود شبکه های اجتماعی این انحصار طلبی را دچار شکست نموده و به ابزاری برای اطلاع رسانی و افزایش بینش سیاسی مردم در این کشورها تبدیل شد.

در واقع این ابزار های تازه به طور همزمان چندین نقش را ایفا می کنند. اول از همه اینکه جریانی آسان و به روز و کم هزینه برای برقراری ارتباط مردم با یکدیگر هستند. ارتباطی واقعی که همچون تلویزیون، رادیو و مطبوعات از مجرای یک واسطه صورت نمی­گیرد و علاوه بر آن همه ی کاربران می توانند در انتقال اخبار و ایده ها مشارکت داشته باشند.در حکومت های دیکتاتور سانسور شدید خبری امری معمول است . در این میان حکومت های مستنبد در کشورهای تونس ، مصر ، لیبی ، یمن و … نیز رسانه ها  و شبکه های خبری را در اختیار داشتند. بنابراین شاهد سانسور شدید خبری بودیم که از هر گونه انتقاد جلوگیری  می شد. اما اینترنت به ابزاری جهت شکسته شدن این سانسور مبدل گشت و انحصار خبری را از میان برداشت.

شبکه هایی که ظاهرا از آن خودشان است و خودشان آن را پوشش خبری می دهند.ازطرف دیگر این شبکه ها جای احزاب و گروه ها و سازمان ها را در جنبش های اعتراضی اخیر گرفته اند.دیگر نیازی نیست برای اعتراض، عضو یک سازمان و یا حزب ویژه بود و نیز نیازی نیست تحت آموزش رهبران این گروه ها قرار گرفت.بلکه در بسیاری از موارد این رهبران سیاسی هستند که تحت تأثیر حرکت های خودجوش مردمی که در این فضاها شکل می گیرد و به بیرون هدایت می شود قرار می گیرند و به تحلیل آن می پردازند. به این ترتیب مردم یک کشور از طریق این فضای تازه بدون واسطه با یکدیگر ارتباط دارند و نیز علاوه بر آن با سایر مردم دنیا        می توانند به طور آسان ارتباط برقرارکنند.

شبکه های اجتماعی که از آن در برخی متون ارتباطی به عنوان رسانه های اجتماعی نیز یاد می شود، با دارا بودن ویژگیهای مهمی چون تعاملی بودن، مشارکت پذیر بودن و متکی بودن بر تولید توسط انبوه کاربران به جای تولید اطلاعات و محتوا توسط سازمانها و رسانه های بزرگ به ابزاری تاثیرگذار در جهان امروز تبدیل شده و به دلیل سختی کنترل، در برخی موارد مشکلاتی را نیز برای دولتها به وجود آورده است.دیکتاتورهایی که طی دو سال اخیر در کشورهای عربی از قدرت برکنار شدند، پیش از سقوط از قدرت ، از دسترسی مردم‏شان به اینترنت به شدت جلوگیری می‏ کردند.

ما امروزه شاهد تحولات جدید در عرصه بین المللی هستیم که موتور اصلی آن حرکت جوانان است. جوانان هستند که آماده سرمایه گذاری برای این تحولات هستند. با توجه به تغییرات سریع و رو به رشد توسعه در ابعاد اطلاعات و ارتباطات دیگر جهان به دهکده ای تبدیل شده است که همگان از اتفاقات پیش آمده با خبر هستند . در این حین نقش جوان امروز و تحولی که در نسل جوان به وجود آمده حایز اهمیت است جوانان نماد نشاط، تحول و حرکت هستند . چرا که جوان امروز به سرعت از طریق وسایل ارتباط جمعی اعم از ماهواره ها ، اینترنت ، سایت های خبری و… با یک کلیک از تمام اوضاع و احوال دهکده جهانی با خبر می شود و در هر لحظه بمباران خبری از سوی شبکه های مختلف ماهواره ای  می شود.

جوان امروز که مجهز به ابزار زبان انگلیسی ، علوم دانشگاهی و اینترنت است دیگر مدیریت و کنترلش راحت نیست و دیگر        نمی توان او را محدود و منزوی ساخت .چرا که نسل جوان امروز مطالباتی دارد . منتقد است و دوست دارد اوضاع و احوال زندگیش را خود اصلاح کند . بنابراین این تحول فرهنگی و اجتماعی در سطح جوامع در نسل جوان با قدرت شبکه های اجتماعی و رسانه ها قدرت این نسل جوان را بیش از بیش بالا برده است و اگر کنترل ، مدیریت و پاسخ گویی نشود به یک تهدید برای حکومت ها تبدیل ساخته است. بنابراین آنچه که ما در قضیه بیداری اسلامی و نقش جوانان مشاهده          می کنیم از این مسله مستثنی نیست. در این راستا تحول در فرهنگ جوان در جوامع و جایگاه جوان در تغییر فرهنگ استفاده از اینترنت حایز اهمیت است.

یکی از امتیازات ویژه‏ ای که شبکه‏ های اجتماعی را مستعد نقش آفرینی در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‏ کند ، استقبال وسیع کاربران اینترنتی بویژه نسل جوان و تحصیلکرده از شبکه های اجتماعی است.این استقبال وسیع موجب شده است در سال‏های اخیر شکل‏ دهی به افکار عمومی که شبکه‏ های اجتماعی در آن نقشی موثر دارند ، با جهش جدی در بعد اطلاعات و ارتباطات ، همراه باشد. این ابزارها مزایای زیادی دارند که از مهمترین این مزایا قدرت بسیج عمومی این رسانه‏ ها است که رفتارهای اجتماعی را در حوزه‏ های مختلف از طریق ارتباطات الکترونیکی به سمت تلاش جمعی که ، ویژگی اصلی جامعه اطلاعاتی هزاره سوم است ، هدایت می‏ کند. این ویژگی به صورت آشکار در انقلاب‏های عربی دیده شده است . آمار میزان استفاده شهروندان به ویژه در دو کشور مصر و تونس نشان دهنده ویژگی بسیج عمومی شبکه‏ های اجتماعی و تاثیرگذاری زیاد این شبکه‏ ها در دگرگونی سیاسی این دو کشور و تغییر در راس قدرت شده است. با وجود محدودیت ها و سرکوب  معترضین توسط دولت مصر، جامعه مدنی مصر به مبارزه برای تحول و تغییر سیاسی ادامه دادند و افزایش شمارجنبش های ناراضی در سراسر جامعه مصر مشهود بود.

نسل نو فعالان سیاسی با بهره گیری از اینترنت و تلفن تلاش دارد با جامعه معترضین تماس بگیرند. در مصر بیش از ۲۰ میلیون نفر از اینترنت استفاده می کنند. ۴۲ میلیون نفرتلفن همراه دارند. از این دو بابت مصردرقاره افریقا اول است. درمصر ۱۶۲هزار وبلاگر فعالند. اکثرشان هم جوانند ودرطول عمرشان جزمبارک، رئیس جمهوری ندیده بودند. اینترنت برای این جوانان امکان تازه ای به وجود آورده است. در سال ۲۰۰۸ یک گروه با بهره گیری از فیس بوک توانست ۸۰ هزار نفر را علیه گرانی مواد غذائی بسیج کند. هم چنین از فیسبوک برای جلب پشتیبانی از قیام سرکوب و کشتار کارگران در شهر عین الشمس ۶ آوریل ۲۰۰۸ استفاده خوبی شد و این نخستین اعتصاب موفق در این کشور بود که با بسیج اینترنتی برگزارشد و دولت مصر در۶ آوریل ۲۰۰۸ یکباره تکان خورد و سعی در رسیدگی به درخواست معترضین کرد.ازآن زمان، ۶ آوریل روز ناخشنودی ملی مصر نام گرفت و همه گروه ها ی سیاسی و اجتماعی مصر به این مناسبت بسیج شده و خواهان انجام اصلاحات در کشورشان هستند. انقلاب مصر و موج اعتراضات در این کشور با فرآخوان تجمع در روز ۲۵ ژانویه در صفحه کلنا خالد سعید به عنوان روز انقلاب بر ضد فقر و فساد و بیکاری مصر در فیس بوک آغاز شد.صفحه همه ما خالد سعید هستیم به سعید جوان مصری اشاره دارد که چند ماه پیش از این بر اثر شکنجه پلیس، جان سپرد اما مسئولان از پذیرش مسئولیت آن خودداری کرده بودند.این فراخوان برای انجام اعتراضات در مصر، توسط یک گروه جوانان حامی دموکراسی به نام جنبش ۶ آوریل انجام شد. روز ۲۵ ژانویه از آن رو پیشنهاد شد که “روز ملی پلیس” در مصر است. ده‌ها هزار نفر در یک صفحه فیس‌بوک اعلام کردند که در تظاهرات شرکت خواهند داشت. وزارت کشور اعلام کرده بود که با قاطعیت با قانون‌شکنان برخورد خواهد کرد زیرا بر اساس قانون شرایط اضطراری، تظاهرات خیابانی ممنوع است. اما با همه اینها اعتراضات و شورش‌ها در چندین شهر ادامه پیدا کرد و مصری های بیشماری با عطش نابودی مبارک و از میان برداشتن ظلم ها و تبعیضات سی ساله در ۲۵ ژانویه تجمع کردند و روز اول انقلاب با نام روز خشم ملت مصر آغاز گشت.

تجمع چند هزار نفری در روزهای پس از۲۵ ژانویه به تجمعات و راهپیمایی ها میلیونی در قاهره برای سرنگونی مبارک تبدیل شد.وائل غنیم مدیر منطقه‌ای گوگل در خاورمیانه، مدیر صفحه کلنا خالد سعید در فیس بوک که نخستین قرار برگزاری راهپیمایی اعتراض آمیز در مصر، در این صفحه اینترنتی گذاشته شد. دو روز پس از آغاز انقلاب مصر توسط نیروهای امنیتی به مدت ۱۲ روز بازداشت شد. با توجه به اینکه رسانه ها ، یکی از ابزارهای قدرت دولت ها محسوب می شود لذا در طی اعتراضات و انقلاب مردم مصر ، با توجه به نقش اینترنت که یک رسانه مردمی است و جوانان مصری از طریق آن اقدام به تبادل اطلاعات و سازماندهی قیام ها می کردند ، دولت مصر سه روز پس از شروع تظاهرات مردم ، در ۲۸ و ۲۹ ژانویه اقدام به قطع اینترنت و تلفن همراه  نمود تا بدین وسیله ارتباط تظاهرات کنندگان را قطع کند.

ناآرامی های مصر به سرعت تبدیل به یکی از مهم ترین موضوعات مورد بحث در شبکه های اجتماعی شد. و شبکه اجتماعی توئیتر توسط دولت مصر در این کشور بلوکه شد. با این حال ، معترضان تلاش کردند روش هایی را برای رفع محدودیت های اینترنت و مخابرات موبایل پیدا کرده و امکان دسترسی به شبکه های اجتماعی را فراهم کنند.شبکه‌های اجتماعی آنلاین تا قبل از مسدود شدن اینترنت، برای سازماندهی اعتراضات ضد دولتی مصر به کار گرفته شدند اگرچه سرویس اینترنت از کار افتاد، اما معترضین از روش‌های جایگزین استفاده کرده و پیام‌ها را توئیت می کردند. نهادهایی مانند فیس بوک بودند که توانستند خشم عمومی را هدایت کنند. لذا مخالفان مبارک برای نشان دادن خشم خود به شبکه هایی مانند فیس بوک آمدند و تصمیم به تظاهرات گرفتند.

 

فهمی هویدی اندیشمند معروف مصری در تازه ترین مقاله خود در روزنامه الخلیج می نویسد: آنچه رابطه ها و کاربران بر روی فیسبوک و توئیتر منتشر ساخته اند سهم مؤثری در ارسال مقادیر متنابهی از اطلاعات مهم تصاویر و فیلم های ویدیویی و غیره دارند.وی با بیان اینکه ملت مصر از تمامی قشرها گروه های سنی و مسلمان و مسیحی و فقیر و ثروتمند در این انقلاب شرکت کردند،تصریح کرد آنها همگی به خاطر دفاع از حیثیت و کرامت شان به پا خاستند و تمایلشان برای تغییر و درکشان از ضرورت رهایی از نظام یک شبه شکل نگرفت بلکه پس از تحمل سالها ظلم و استبداد احساس کردند که زمان آن رسیده است که باید قیام کنند و با خطوط قرمز به چالش برخیزند.وی بر این اعتقاد است که این انبار باروت آماده انفجار بود و زمانی که در چشم انداز انقلاب ملت تونس درخشید و همه دریافتند که قدرتمندتر از تمامی مستبدین هستند مصریها به پا خاستند وتصمیم گرفتند که بدون این که منتظر قهرمانی باشند باید خودشان حق خود را به دست بیاورند.

در مصر زمان مبارک رسانه‏ ها تحت کنترل دولت قرار داشت و میزان دسترسی مردم به اینترنت محدود بود ، اما آغاز اعتراض‏های مردمی ، موجب شکسته شدن نظارت دولت مصر بر اینترنت و شبکه‏ های اجتماعی شد.

در تونس نیز پیش از انقلاب ، مردم دسترسی چندانی به اینترنت نداشتند و حکومت نظارت شدیدی بر این رسانه مهم داشت. آژانس‏های اطلاعاتی و امنیتی تونس بر ایمیل‏ های شخصی افراد هم نظارت می‏ کردند و وب سایت های منتقد بسته می‏ شد. وقوع اعتراض‏های مردمی موجب استفاده زیاد مردم تونس از اینترنت و شبکه‏ های اجتماعی شد. شبکه‏ های اجتماعی مثل فیس‏بوک و تویتیر به معترضان به ویژه جوانان تونسی اجازه دادند تا سریعا علیه حکومت بن علی، دیکتاتور ۳۳ ساله، بسیج شوند.علیرغم محدودیت‏هایی که رژیم بن‏ علی بر رسانه‏ ها اعمال کرده بود، برخی از تونسی‏ها ، سانسور رژیم را دور زدند و اطلاعات سریعا میان استفاده کنندگان از اینترنت در داخل و خارج از کشور پخش شد.

در واقع شبکه‏ های اجتماعی در جریان انقلاب مردم تونس نقش مهمی برای گسترش اطلاعات میان مردم تونس در داخل و خارج از این کشور ایفا کردند.اطلاعات آماری ارائه شده در خصوص نقش شبکه‏ های اجتماعی در سه کشور لیبی، تونس و مصر نشان دهنده این است که شبکه‏ های مجازی به ویژه شبکه‏ های اجتماعی نظیر فیسبوک، تویتر و یوتیوب در تحولات اخیر جهان عرب آشکار به هدایت کننده معترضان تبدیل شدند که اعتراض‏های آنها را به لحاظ زمانی و مکانی هدایت می‏ کرد.

موقعیت ژئوپلتیک خاورمیانه و بیداری اسلامی

اهمیت خاورمیانه دلایل زیادی دارد و به مسائل و موضوعات مختلفی برمی گردد. از لحاظ فرهنگی خاورمیانه محل ظهور همه ادیان ابراهیمی است و به همین دلیل مردم این منطقه بسیار دین باور هستند. به لحاظ جغرافیایی خاورمیانه محل اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا است. به لحاظ ژئوپلیتیکی نقاط مهمی مثل باب المندب، تنگه هرمز و کانال سوئز در خاورمیانه واقع شده است و نقاط بسیار مهم استراتژیک در سطح جهان هستند؛ به لحاظ اقتصادی منطقه خاورمیانه بیش از ۶۴ درصد مخازن نفت و گاز دنیا را در خودش جای داده است که این هم یک موقعیت ممتاز به منطقه بخشیده است. از گذشته دور یعنی حدود ۵۰۰ سال پیش نیزتمام قدرت های بین المللی واستعمارگران تلاش کرده اند تا دراین منطقه حضور داشته باشند. پرتغالی ها، هلندی ها، فرانسوی ها، انگلیسی ها و آمریکایی ها پس از جنگ جهانی دوم تلاش کردند در این منطقه حضور داشته باشند و استراتژیست های بزرگ همواره در طول تاریخ گفته اند که برای تسلط بر جهان باید بر خاورمیانه مسلط بود. این یک واقعیت است.

در دسامبر ۲۰۱۰، محمد بوعزیزی، که طاقتش از ظلم و سرکوب نظام بن علی به تنگ آمده بود، خودش را در شهر کوچک سیدی بوزید در تونس به آتش کشید. تصاویر آماتور تهیه شده از این ماجرا توسط شبکه اطلاع رسانی الجزیره قطر دریافت و به تمام جهان مخابره شد.پخش چندباره این تصاویر از سوی شبکه های دیگر به سرعت با واکنش هایی در منطقه همراه شد تا اولین زمین لرزه های بیداری اسلامی شکل بگیرد. شبکه الجزیره که تاکنون عمدتا به پخش تصاویر و اخبار با رویکرد پان عربی می پرداخت، به سرعت به پنجره ای برای بازتاب تحولات داخلی کشورهای عربی تبدیل شد و به صورت مستمر و اغلب زنده این تحولات را پوشش داد. از سیدی بوزید تا میدان تحریر در مصر، الجزیره به پوشش تصاویر اعتراضات مردم کشورهای عربی که برای بازگشت به هویت اسلامی خود و به دست آوردن دموکراسی و آزادی قیام کرده بودند پرداخت. این شبکه به این ترتیب کوشید هویت اسلامی به این حرکت ها را کمرنگ کند ولی عملا به امداد و یاری فعالانی اقدام کرد که در وبلاگ های خود و در شبکه های اجتماعی مانند فیسبوک، یوتیوب، توییتر به انتشار مطالب می پرداختند. این شبکه حتی در سایت های اینترنتی خود به زبان انگلیسی و عربی صفحاتی را طراحی و امکان اتصال آنلاین به توییتر را ساماندهی کرد تا امکان دیدن تصاویر آماتور به صورت زنده وجود داشته باشد.

این معادله جدید، که به علت تعامل میان شبکه های ماهواره ای و پایگاه های اجتماعی ایجاد شد، اجازه داد تا صداهای مخالفان و معترضان فراتر از فضای وبلاگ نویسی داخلی و ملی به گوش جهانیان برسد و فعالان سیاسی بتوانند مطالبات سیاسی خودشان را مطرح کنند تا به نوبه خودشان در گسترش اعترضات سیاسی موثر باشند. با توجه به مشخص شدن نقش رسانه ها در تحولات و مدیریت بیداری اسلامی که چونان رهبری در سایه عمل می کرد. ما شاهد رسانه هایی بودیم که در بیداری اسلامی ریزش داشتند. چونان که حضور برخی از عناصر اخوان در شبکه الجزیره (که به نوعی بلندگوی اخوان مبدل شده بود) و همسویی دولت قطر با اخوان در برجسته سازی نقش اخوان در تحولات مصر سبب گردید که این فرآیند مورد اعتراض دیگرگروه های سیاسی قرار گیرد. بسیاری از رسانه ها یا افراد مستقل احساس کردند شبکه های رسانه ای در جهت انعکاس اخبار و واقعیت ها عمل نمی کند بلکه جهت دهی به حوادث را بر عهده گرفته اند و برخی ها شبکه های خبری را متهم به انحراف کشیدن جریان بیداری اسلامی و به در اختیار گرفتن آن متهم کردند.

به طور مثال دو سال از آغاز موج بیداری اسلامی و قیام مردمی علیه رژیم های دیکتاتوری وابسته به غرب در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا می گذرد که دامنه این موج به عربستان سعودی نیزرسیده است. هرچند حرکت های مردمی در این کشور از مدت ها پیش شروع شده بود و مردم شهرهای مختلف عربستان سعودی در اعتراض به اقدامات حکام این کشور دست به تظاهرات و اعتراض می زدند، اما سیاست سرکوب شدید رژیم آل سعود مانع از فراگیر شدن آن می شد. در روزهای اخیر هم که اعتراضات شدت گرفته و جمعیت های چند هزارنفری در تجمعات و حرکت های مردمی شرکت     می کنند، حکومت عربستان به شیوه های گوناگون از سرکوب خونین مخالفان و دستگیری رهبران گرفته تا سانسور شدید اخبار این حرکت ها می کوشد تا هم از گسترش آن جلوگیری کند و هم منکر موج بیداری اسلامی در این کشور شود. از این رو در حالی که شبکه های خبری مهم منطقه از جمله المیادین، العالم، المنار و چندین شبکه دیگر اخبار و تصاویر مربوط به رسیدن موج بیداری اسلامی به عربستان را پوشش می دهند، شبکه های خبری «العربیه» (وابسته به آل سعود) و الجزیره (وابسته به حکومت قطر) هیچ خبری در این باره منتشر نمی کنند. البته سانسورها محدود به این دو شبکه نمی شود و رسانه های وابسته به ریاض و متحدانش، چه مطبوعات شناخته شده عربی چاپ لندن مثل الشرق الاوسط و الحیات و چه شبکه های تلویزیونی غربی هم از پرداختن به این خبرها خودداری می کنند. کما اینکه شبکه های بی بی سی و سی ان ان نیز در بخش اخبار خاورمیانه منافع دولت هایی نظیر عربستان سعودی و دولت بحرین را کاملا رعایت می کنند.

برخی رسانه ها هم تلاش می کنند تا با تحریف واقعیت ها به این اعتراضات جنبه اختلاف مذهبی بدهند، لذا از کشته شدن چند تظاهرکنندگان شیعی خبر دادند و تا جایی پیش رفتند که کوشیدند تظاهرکنندگان در عربستان را که هزاران نفر هستند مزدور ایران معرفی کنند.جالب اینجاست که این شبکه ها به طور هماهنگ، این روزها موضوع سوریه را در صدر توجهات خود قرار داده و حتی با تروریست هائی که از خارج وارد سوریه شده اند مصاحبه هم می کنند ولی به قیام مردمی در عربستان توجهی نمی کنند و تنها جهت گیری اخبارشان مقابله با جبهه مقاومت ضد صهیونیستی با محوریت سوریه است.واقعیت این است که در عصر ارتباطات و توسعه روزانه فناوری های رسانه ای، سانسور جایی از اعراب ندارد، چرا که فرایند انتشار اخبار از شکل سنتی خود که صرفاً توسط شبکه های رادیویی، تلویزیونی و مطبوعات انجام می شد، خارج شده و گسترش فضای مجازی، شبکه های اجتماعی و ظهور پدیده ای به نام روزنامه نگاری شهروندی به بی اثر شدن محدودیت ها و سانسورها کمک زیادی کرده است.

همزمان با افول شبکه الجزیره و تبدیل آن به ابزاری در دست دستگاه دیپلماسی قطر که از منافع غرب و رژیم صهیونیستی حمایت می کند و رژیم صهیونیستی، شبکه تلویزیونی المیادین که رویکردی حرفه ای و مثبت به موضوع محور مقاومت در منطقه و بیداری اسلامی و قیام ملت های مسلمان دارد، بی‌سر و صدا، پخش برنامه های خود را از لبنان آغاز کرد.که به دنبال ارائه چهره ای کامل، فارغ از ادعاهای پوشالی و بدون تحریف، از رخدادهای منطقه با رویکرد موضوعیت و آرمان گرایی برآمده اند.البته به گفته آنان، آرمان گرایی در این زمینه به معنی بی طرفی نیست بلکه این شبکه می خواهد بطور مستقیم و شفاف، موضوع حمایت از محور مقاومت در برابر اشغالگری صهیونیست ها یا هر گونه تجاوز و اشغال دیگر” را در دستور کار خود قرار دهد و از حق تمامی ملت های منطقه و جنبش های بر حق آنان حمایت کند. در همین راستا المیادین ، شعار “واقعیت آن گونه که هست” را به عنوان شعار اصلی خود انتخاب کرده و تأکید می کند که نام این شبکه نیز از میدان التحریر و سایر میدان های کشورهای اسلامی که خاستگاه بیداری اسلامی و انقلاب های مردمی بوده اند، گرفته شده است.المیادین، معیارهای مشخصی را برای خود در نظر گرفته است که مهم ترین آنها وحدت جهان عرب و همگرایی میان جهان اسلام است. این شبکه می خواهد فرهنگ افراط گرایی و تروریسم و تبعیض نژادی، دینی و طایفه ای را کنار بگذارد و به مسائل جهان عرب و تمام کشورهای جهان بپردازد.

اما درباره ماهیت خیزش های اخیر در کشورهای عربی تعابیر متفاوتی از سوی رسانه ها و نیز کارشناسان بیان می شود، که در برخی موارد، تعارض در گفتار و کاربرد تعابیر مختلف آنها در باره این قیامها از قبیل انقلاب مردمی، خیزش های مردمی، انقلاب اسلامی، انقلاب فیس بوکی، انقلاب توییتری یا حتی انقلاب لپ تاپ ها دیده می شود.

اما تردیدی نیست که زمینه‏ های لازم برای بروز انقلاب در کشورهای عربی وجود داشت ، اما شبکه‏ های اجتماعی توانستند جرقه ایجاد شده برای انقلاب‏های عربی را شعله ور سازند.در تحولات جهان عرب، شبکه‏ های اجتماعی علاوه بر ایفای نقش بسیج کنندگی ، به چالش کشیدن قدرت دیکتاتورها، و همچنین تاثیرگذاری فراملی را نیز عهده دار بودند. این شبکه‏ های مجازی ، در واقع جغرافیای جدیدی از مناسبات قدرت را در مقابل انحصار قدرت در سطح جهان پدید آوردند. به عبارت دیگر شبکه‏ های اجتماعی در تحولات اخیر جهان عرب و در جریان سقوط دیکتاتورهایی چون بن علی، حسنی مبارک نقش فرادولتی ایفا کردند و به نوعی افکار عمومی جهانی را نیز علیه این دیکتاتورها بسیج کردند. هجم زیادی از مطالب در شبکه‏ های اجتماعی علیه دیکتاتورهای عرب، رفتار، اقدامات و سیاست‏های آنها پیش از شروع اعتراض‏ها و در جریان اعتراض‏ها منتشر شد.

در هر حال آنچه مسلم است فناوریهای امروز و در راس آنها اینترنت و شبکه های اجتماعی با ویژگیها و مزیتها نقش ویژه ای را در عرصه های مختلف زندگی بشر حتی اعتراضات و قیام های او بازی کنند. اما این امر به معنای یکه تازی و بی بدیل بودن نقش آنها در وقایع دنیای امروز نیست. بزرگ شدن این ادعاها و پر رنگ شدن نقش شبکه های اجتماعی در راهبری قیام های عربی تا جایی پیش می رود که یک پایگاه خبری آمریکایی، اخباری مبنی بر پیشنهاد ۱۵۰ میلیارد دلاری پادشاه عربستان  برای خرید کامل شبکه اجتماعی فیس بوک در جهت مخدوش کردن موج رسانه یی قیام های عربی و عدم اشاعه این قیام ها به کشور عربستان منتشر   می کند. قطعا در اینکه وجود فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی و در رأس آنها شبکه اینترنت با محوریت شبکه‌های اجتماعی، در سرعت و وسعت پیدا کردن قیام‌های مردمی در منطقه مؤثر بوده و به مردم این کشورها کمک کرده است علی‌رغم تلاش گسترده رژیم‌های مستبد در جلوگیری از تبادل اطلاعات، نه تنها به تبادل اطلاعات بین خود بپردازند. بلکه با پخش قوی و سریع اخبار، گزارشها و اطلاعیه‌ها، به نوعی از این طریق، قیام‌ها را نیز مدیریت کنند، شکی نیست. اما از این نکته نیز نباید غافل شد که این اعتراضات حتی پس از مسدود شدن توییتر، فیس بوک، اینترنت و پیامک ، در واقع از طریق ابزارهای جمعی اسلامی یعنی نماز جمعه، تکبیر های عمومی و…  با شدت بیشتری ادامه پیدا کرد.

آسیب پذیری رسانه های اجتماعی این است که یک بستر بی جهت است و این افراد هستند که به این ابزار جهت         می دهند. رسانه های اجتماعی که محمل همبستگی ملی در بیداری ملت ها شدند اکنون به دلیل فعالیت برخی افراد متعصب و سلفی به عرصه واگرایی مذهبی تبدیل شده است. رسانه هایی مانند الجزیره ، العربیه و .. با همگونی و واگرایی هر گونه پیروزی را با بحران و تلخ کامگی همراه ساخته اند.نبود رهبری در جنبش ها زمینه انحراف را نیز فراهم می سازد.

قطعا پس از روشن شدن تاثیر گذاری شبکه های اجتماعی، دولتهای استبداری منطقه در جهت خنثی سازی آن و منحرف ساختن آن نهاد سازی کرده و شروع به سربازگیری می کنند تا بتوانند در مقابل این موج رسانه ای مقابله به مثل کنند که نمود آن را در تفرقه و فتنه بین شیعه و سنی می توان مشاهده کرد. در همین ارتباط ما در مصر دیدیم که ایالات متحده آمریکا ۶۰ میلیون دلار به بعضی از شبکه های اجتماعی درجهت گسترش و مدیریت رسانه کمک کنند.بنابراین هوشیاری در مورد عملکرد رسانه و شبکه های اجتماعی بسیار مهم تلقی می شود چرا که امروزه حکومت ها با یارگیری در مدیریت رسانه ها تقش تازه ای را ایفا می کنند. تا به جریان های مردمی و اجتماعی سمت و سو دهند. و چنین امری هم تهدید و هم فرصت تلقی می شود.بنابراین ما شاهد رویکرد دوگانه از چهره شبکه های الجزیره و العربیه هستیم که در ابتدای به دنبال صدای عدالت خواهی و صداقت در اطلاع رسانی بودند اما اکنون در چارچوب و تفکرات حکمرانان عربی مستند عمل می کنند و بنابراین ریزش مخاطب داشتند و جایگاه خود را در نیروهای انقلابی از دست دادند. دراین راستا آنان تلاش    می کنند شور و هیجان را از فضای این انقلاب ها گرفته و رویکرد خود را جایگزین کنند. بنابراین شبکه های اجتماعی در حرکت توده های مردم در کشورهای حوزه بیداری سبب ایجاد دومینوی انقلاب ها گردید و به یک ابزارقدرتمند جهت هدفمند کردن ارتباط و سرعت بخشیدن به روند انقلاب مبدل گردید.

منابع فارسی :

الوین تافلر ، موج سوم ، ترجمه شهیندخت خوارزمی ، نشر علم تهران ، چاپ سیزدهم  ۱۳۷۸

معتمد نژاد ، کاظم ، وسایل ارتباط جمعی ، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی

سورین ، ورنر  و جیمز تانکارد ، نظریه های ارتباطات ، ترجمه علیرضا دهقان ، انتشارات دانشگاه تهران ، ۱۳۸۴

ژان کازینو، جامعه‏ شناسی وسایل ارتباط جمعی، ترجمه باقر ساروخانی و منوچهر محسنی، تهران، انتشارات اطلاعات

ژان کازینو، قدرت تلویزیون، ترجمه علی اسدی، تهران، امیرکبیر، بی‌تا

ضیایی پور ،حمید ، جنگ نرم سایبری در فضای شبکه های اجتماعی ، رسانه سال بیستم ،  ۱۳۸۸

فصلنامه رسانه ، سال بیستم و دوم شماره ۳ و ۴ ، پاییز و زمستان ۱۳۹۰

ساروخانی، باقر، جامعه‏شناسی ارتباطات، تهران، اطلاعات،۱۳۷۲

موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران- براندازی نرم در کشور های مدل

فصلنامه مطالعات راهبردی جهانی شدن دوره ۱ شماره ۲

ویکی پدیا

 

منابع اینترنتی  :

http://old.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsId=1527893

http://islamic–awakening.ibsblog.ir/post/11/

http://www.noororg.com/index.php/articles/it-training-articles/1021-1391-04

http://www.mashhadnews.org/Pages/News-1205.aspx

http://mohebanmontazar.blogfa.com/post/4

http://islamic-awakening.ir/?a=content.id&id=15349&lang=fa

http://anjoman.mcstudies.ir/2011/05/social-networks-report.html

http://www.communicationage.blogfa.com/post-28.aspx

http://anjoman.mcstudies.ir/2011/05/social-networks-report.html

http://koucheneshin.blogfa.com/post-45.aspx

http://alizamanian.blogfa.com/post-392.aspx

http://www.jangnarm.com/index.aspx?siteid=51&pageid=3129&newsview=27238

http://www.jangnarm.com/index.aspx?siteid=51&pageid=3129&newsview=27238

http://siasi.porsemani.ir/content

http://www.communicationage.blogfa.com/post

http://www.communicationage.blogfa.com/post

http://koucheneshin.blogfa.com/post

http://www.khabaronline.ir/news

http://www.jangnarm.com/index.aspx?siteid

http://www.jangnarm.com/index.aspx?siteid

www.bbc.co.uk/persian/world/…/110117_l50_facebook_tunisia.html

http://ssgj.iranjournals.ir/?_action=articleInfo&article=627

http://www.pr1391zartosht.blogfa.com/post/342

http://www.babaie.ir/?p=301

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.