اداره امور دینی مسلمانان در قفقاز

0 10

در آغاز قرن نوزدهم، در ارتباط با انضمام منطقه قفقاز (ماورای قفقاز) به قلمرو امپراتوری روسیه، در ساختار نهادهای اسلامی تغییراتی رخ داد. در سال ۱۸۲۳- در قفقاز (ماورای قفقاز)برای مدیریت مذهبی شیعیان در شهر تفلیس، وظیفه شیخ الاسلام  تاسیس شد. ۹ سال بعد از آن در سال ۱۸۳۲ در شهر تفلیس، در ترکیب جایگاه رئیس سنی های قفقاز وظیفه مفتی نیز تاسیس شد. ولی تعیین وظایف مفتی و شیخ الاسلام به معنی ایجاد اداره روحانی قفقاز (قفقاز) نبود. آنها فقط مسئولان مذهبی بودند که بطور فردی انجام وظیفه می کردند. تحت نظر شیخ الاسلام  شیعه نیز، اداره روحانیت شیعه و تحت نظر مفتی، اداره روحانی سنی ها با فرمان تزار در ۵ آوریل سال ۱۸۷۲ تاسیس شده بود که تا فوریه ۱۹۱۷ فعالیت می کرد. فعالیت اداره های روحانی نیز با اصول و رویه های حکومت تزاری اداره و در سمت و سوی آن حرکت می کرد. اینها بازوی دیگر اداره دولت بشمار می آمدند و با ماموران تزاری برابر شمرده می شدند. ایدئولوژی اسلام را در راستای  منافع امپراتوری و در راه و مقاصد آنها دنبال می کردند و در حکومت تزار برای اداره کردن روحانیان شیعه و سنی قفقاز، آئین نامه ای تنظیم شده بود. بر اساس همین آئین نامه شیخ الاسلامها، قاضی ها و آخوندها و در سنی گری نیز مفتی ها، امام خطیب ها، افندی ها، و همچنین ملاهای عادی، موذنها، مداحان دین اسلام، سادات، مرشدها عمل می کردند.

تا سال ۱۹۲۰ ، در قفقاز ، از جمله در آذربایجان، روحانیان مسلمان به دو درجه تقسیم می شدند: «شیخ الاسلام»، «مفتی» ، و سایرین. اعضای شوراهای روحانی فرمانداری و ادارت روحانی شیعه، سنی و روحانیون مساجد بودند. در کنار این مسائل، روحانیون اجازه داشتند برای حل مسائل مربوط به زندگی و مذهب و ارزیابی دینی و اجتماعی آنها بپردازند و از این منظر به سه طبقه تقسیم می شدند:

۱ – رهبران عالی دفاتر روحانی قفقاز و شیخ الاسلام و مفتی ها ؛

۲ – طبقه متوسط شامل اعضای روحانی مساجد فرمانداری و قاضی ها

۳ – طبقه پایین شامل روحانیون مسجد محل (آخوندها، موذنها، مکبرها)

برای جریانهای شیعه و سنی هر یک از فرمانداری های باکو و گنجه (یلیزاوتپول آن زمان) و در ارتباط با فعالیت آنها، هم زمان دو نفر رئیس مجلس روحانی فرمانداری قرار داشت. در هر مجلس دو نفر  عضو پارلمان و دیگر مقامات رسمی فعالیت داشتند. با توجه به اطلاعات، در ماورای قفقاز تا سال ۱۹۲۰ ، ۲۳ نفر قاضی شیعه و ۱۶ نفر قاضی سنی وجود داشت. از سال ۱۸۲۳ ، اداره روحانی قفقاز ۱۲ شیخ الاسلام و ۱۱ مفتی داشته است. نام آنها و دوره شیخ الاسلامی و مفتی گری هر یک در زیر نشان داده شده می شود:

شیخ الاسلام ها
۱٫ شیخ الاسلام آخوند محمدعلی حسین زاده  ۱۸۲۳-۱۸۴۶٫

۲ – شیخ الاسلام فاضل ایروانی ۱۸۴۷-۱۸۷۲٫

۳- شیخ الاسلام آخوند احمد حسین زاده ۱۸۵۲ -۱۸۸۴٫

۴- شیخ الاسلام آخوند میرزا حسن طاهر زاده ۱۸۸۵ – ۱۸۹۴

۵- شیخ الاسلام عبدالسلام آخوندزاده ۱۸۹۵-۱۹۰۷

۶ – شیخ الاسلام حاجی محمد حسن مولازاده شکوی۱۹۰۷-۱۹۰۹

۷ – شیخ الاسلامآخوند محمد فرج الله پیشنماز زاده ۱۹۰۹-۱۹۱۸

۸ – شیخ الاسلام آخوند آقا علیزاده  ۱۹۱۸-۱۹۲۰ ، ۱۹۴۴-۱۹۵۴٫

۹ – شیخ الاسلام آخوند شیخ محسن حکیم زاده ۱۹۵۴-۱۹۶۶٫

۱۰ – شیخ الاسلام آخوندعلی آقا سلیمان زاده ۱۹۶۸-۱۹۷۶٫

۱۱ – شیخ الاسلام آخوند میرغضنفر ابراهیمف ۱۹۷۸-۱۹۸۰٫

۱۲ – شیخ الاسلام حاجی  الله شکور پاشازاده  از سال ۱۹۸۰

مفتی ها

۱ – مفتی تاج الدین مستفین ۱۸۳۲-۱۸۴۰
۲ – مفتی عثمان افندی ولی زاده ۱۸۴۲-۱۸۴۷

۳ – مفتی محمد افندی ۱۸۴۷-۱۸۸۰

۴ – مفتی عبدالحمید افندی زاده ۱۸۷۲ – ۱۸۸۰ (مفتی شماخی)

۵ – مفتی حسین غایب زاده ۱۸۸۳-۱۹۱۷

۶ – مفتی حاجی ابراهیم افندی ۱۹۴۴ – ۱۹۵۵

۷ – مفتی اسدالله دبیرف ۱۹۵۶ – ۱۹۵۹

۸ – مفتی شریف افندی ولی زاده ۱۹۶۰ – ۱۹۶۶

۹ – مفتی احمد افندی بوزگزی یف ۱۹۶۹ – ۱۹۸۶

۱۰ – مفتی حاجی اسماعیل احمدف ۱۹۶۹ – ۱۹۸۶

۱۱ – مفتی حاجی سلمان موسایف از سال  ۱۹۸۹ –

 شیخ الاسلام ها
«شیخ الاسلام» واژه ای عربی به معنی «شیخ»، «پیر مرد» ، و «اسلام» که همان اشاره به دین اسلام است. معنی آن در جهان اسلام «دانشمند با نفوذ»، «پیر»، «مرشد»، «شیخ اسلام» است. که رتبه ای شریف در نگاه مسلمانان دارد.

این نام در اصل به فقها (آگاه به حقوق مسلمانی)، و به افراد آشنا به فقه داده می شود. «فقه» هم واژه ای عربی است به معنای «آگاه شدن» ، «دانستن» است.  «فقها» نیز به به آگاهان به حقوق مسلمانان گفته می شود. کسانی که به حل مسائل فقهی مشغول هستند، مدرس فقه، و یا بطور ساده موافق با این زمینه تحصیل می کنند و از نظر فقه به کسی که در باره مسائل فقهی مردم و در محاکم نظر می دهد ، فقیه گفته می شود.

به سبب عمل رهبری تعالیم  دینی مردم توسط فقیه ،کسانی که در این زمینه انجام وظیفه می کنند رتبه «شیخ الاسلام» داده می شود. در آغاز رتبه شیخ الاسلام اساسا به مصلحت و ضمانت رهبران دولتها، به رهبران دینی داده می شد. در سالهای اخیر نیز رتبه شیخ الاسلام با روش مشابه انتخابات (با رای کنگره های مذهبی) انتخاب می شوند.
برای اولین بار در قفقاز پست شیخ الاسلام در ۱۸۲۳ تاسیس شد. شیخ الاسلام های قفقاز به ترتیب زیر بوده اند:
شیخ الاسلام آخوند محمدعلی حسین زاده
برای سر پرستی اداره (مذهبی) شیعیان قفقاز (ماورای قفقاز) که در سال ۱۸۲۳ در روسیه تاسیس شده بود، نخستین شیخ الاسلام، «شیخ الاسلام آخوند محمدعلی حسین زاده»  بود که از سوی امپراطوری روسیه، منصوب شد. او پدر بزرگ مادری علی بیک حسین زاده روزنامه نگار شناخته شده، نقاش و نویسنده برجسته، آذربایجان است.
شیخ الاسلام آخوند محمدعلی حسین زاده تا سال ۱۸۵۲ رهبری ادراه عالی روحانی قفقاز را برعهده داشت. در آن زمان اداره دینی در شهر تفلیس که مرکز سیاسی و اقتصادی قفقاز بشمار می رفت، مستقر بود.
شیخ الاسلام فاضل ایروانی
به سبب نبود اسناد مکتوب در باره شیخ الاسلام فاضل ایروانی، نمی توان اطلاعات کاملی بیان کرد. بنا به برخی اطلاعات، او در سالهای ۱۸۴۷-۱۸۵۲ در ایروان شیخ الاسلام بوده است.
 شیخ الاسلام آخوند احمد حسین زاده
پس از وفات شیخ الاسلام محمدعلی حسین زاده در سال ۱۸۵۲ پدرش، همان وظیفه به پسرش احمد آخوند احمد حسین زاده(سلیانی) سپرده شد. این شخص که به عنوان عالم دینی شناخته می شد، آشنایی کامل با زبانهای عربی و فارسی داشت. علاوه بر این در کنار کتابهایی با مضامین مذهبی، مولف کتابهایی در زمینه ادبیات، تاریخ، تعلیم و تربیت نیز شده بود. نسخه هایی از آثار او منتشر شده است.
او ، تا سال ۱۸۸۴ به عنوان شیخ الاسلام فعالیت می کرد.
شیخ الاسلام آخوند میرزا حسن طاهر زاده
شیخ الاسلام آخوند میرزا حسن طاهر زاده که در قرن نوزدهم زندگی می کرد، از فرهنگیان دوره خود بود او اطلاع کافی از فرهنگ شرق و اروپا داشت.
شیخ الاسلام میرزا حسن آخوند بود در سال ۱۸۳۷ در شوشا بدنیا آمد و تحصیلات ابتدایی خود را در خانواده فراگرفت سپس وارد مکتب بخش شوشا شد. میرزا حسن که شیفته علم و فرهنگ بود برای کسب تحصیلات عالی دینی به ایران آمد. میرزا حسن در ایران زبان های عربی، فارسی و معلومات دیگری را فرا گرفت. پس از اتمام تحصیلات خود باو اجازه داده شد مدارس مذهبی دایر کند. او به عنوان مدیر و معلم مدرسه به فعالیت پرداخت. سپس با عنوان «آخوند»، میرزا حسن به خانه بازگشت و در مدرسه ای در روستای «قارقا بازار» بخش جبراییل مکتب گشوده و درس دادن به کودکان را اغاز کرد..
شیخ الاسلام آخوند میرزا حسن در سال ۱۸۷۸ در دانشگاه سن پترزبورگ به عنوان مدرس در گروه زبان و ادبیات فارسی، آغاز بکار کرد. او در سال ۱۸۸۵ به عنوان شیخ الاسلام قفقاز به سمت رئیس اداره دینی شیعه منصوب شد.
شیخ الاسلام میرزا حسن آخوند تا پایان زندگی (تا سال ۱۸۹۴) در این سمت باقی ماند.

شیخ الاسلام آخوند عبدالاسلام آخوندزاده

شیخ الاسلام آخوند عبدالاسلام آخوندزاده از سال ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۷، به عنوان شیخ الاسلام  مسلمانان قفقاز (ماوراء قفقاز)، خدمت کرد. او به نشر ادبیات مذهبی کمک کرده است، در عین حال به تالیف و انتشار کتابهای دینی و مذهبی همت گماشت. او در اثر سه جلدی خود تحت عنوان«تاریخ مقدس انبیا» و کتاب «رساله زبده الاحکام»، نیازهای دینی مسلمانان پاسخ داده و شیوه زندگی آنان را بیان کرده است. او در باره وحدت مسلمانان روایت ها و نوشته های چندی نیز داشته است.

او در ۱۸ نوامبر سال ۱۹۰۷ از سوی حکومت تزاری به عنوان مسئول اداره مسلمانان شیعه قفقاز(ماوراء قفقاز) منصوب شد و برای او عنوان شیخ الاسلام انتخاب و مشاور امور سلطنتی شد. او چندین بار به دریافت نشانهای دولت تزاری نایل شده بود.
شیخ الاسلام آخوند عبدالاسلام آخوندزاده در سال ۱۹۰۷ ، چشم از جهان فرو بست.
شیخ الاسلام حاجی محمد حسن مولازاده شکوی
چهره شناخته شده در آذربایجان، کارشناس اسلام ، و  شیخ الاسلام حاجی محمد حسن مولازاده شکوی در محله گنجعلی شهر شکی در سال ۱۸۵۳ چشم به جهان گشود. مولازاده نخست در مدرسه دینی (موللا خانا) شهر شکی، و سپس در مدرسه گنجه دروس دینی و غیر دینی را فراگرفت. از منابع منتشره روس زبان آن زمان تفلیس چنین بر می آید که موللا زاده فردی با سواد بوده و در خواندن قرآن با صدایی فوق العاده، به عنوان انسانی پرآوازه شناخته می شد.
او ابتدا در مدرسه دینی تفلیس، سپس نیز در ایران تحصیلات عالی دینی را فراگرفت. پس از بازگشت به تفلیس در مدرسه شیخ الاسلام دروس شرعیات و فقه را تدریس کرد. شیخ الاسلام حاجی محمد حسن مولازاده به عراق ، ایران و عربستان سعودی سفر کرده، دانش خود را بیش از پیش تکمیل کرد. حاجی محمدحسن در تفلیس به عضویت هیئت اداره دینی مسلمانان قفقاز (ماوراء قفقاز) درآمد. پس از آن ، او در تعدادی از مناصب بالا کار کرده است. حاجی محمدحسن که عنوان آخوند کسب کرده بود برای مدتی ، از سال ۱۹۰۷ تا ۱۹۰۹ (پس از مرگ آخوند شیخ الاسلام عبدالسلام) نایب شیخ الاسلام شد.
مولازاده  به سبب آشنایی کامل با عربی، فارسی و ادبیات ترکی موفق به فراگیری ادبیات و تاریخ شرق شناخته شد. او تعدادی کتاب در زبانهای یاد شده تالف کرده است.
او مولف کتابهایی چون « کتاب البیان فی تفسیرالقرآن» “است که در سال ۱۹۹۱ ، به همت اداره مسلمانان قفقاز (ماوراء قفقاز) با الفبای اسلامی منتشر شده است.
شیخ الاسلام حاجی محمد حسن مولازاده شکوی در سال ۱۹۳۲، در تفلیس درگذشت.
شیخ الاسلام آخوند محمد فرج الله پیش نماز زاده
شیخ الاسلام آخوند محمد فرج الله پیش نماز زاده پس از درگذشت شیخ الاسلام آخوند عبدالسلام آخوندزاده در منصب شیخ الاسلامی درآمد و تا ۱۹۰۹ در یلیزاوتپول (گنجه) ، به مدت ۶  سال به ریاست مجلس فرمانداری رسید. با این حال، او در طول این دوره با یادگیری زبان روسی و پس از نشان دادن وفاداری به امپراتوری روسیه از ۱۴ ژانویه ۱۹۱۵، و پس از مدت زمان طولانی در کسوت شیخ الاسلامی این منصب به طور رسمی در سال ۱۹۱۸ به او داده شد.

شیخ الاسلام آخوند  آقا علیزاده
نام واقعی او زین العابدین است. پس از تحیلات عالی روحانی و بازگشت به وطن، در بین مردم موللا آخوند آقا نامیده شد. او در ۱۸۲۷ در باکو در روستای پیرشاقی، در خانواده شناخته شده و روحانی آخوند ملا جواد چشم به جهان گشود.
آخوند ملا جواد می خواست هر چهار پسر خود را در کسوت روحانی و علما ببیند. به همین منظور او به شهر باکو نقل مکان می کند، در خیابان آشاقی پری یوتسکی سابق (که بعدها به عنوان کامو شناخته می شد و اکنون خیابان س . رحیم اف نامیده می شود) برای خانواده خود خانه ای، بنا کرد.
زین العابدین را از دیگر براداران باهوشتر بود، پدرش او را به مکتب خانه سپرد. او پس از اتمام مدرسه برای تحصیلات عالی دینی به عربستان و عراق رفت و در شهر نجف اشرف تحصیلات خود را ادامه می دهد.

با ادامه تحصیلات عالی دینی زین العابدین رشته طب تحصیل کرد.
زین العابدین پس از اتمام تحصیلات خود در سال ۱۸۹۶ ، با رتبه «آخوند» به شهر باکو بازگشت. شیخ الاسلام قفقاز (ماوراء قفقاز) آخوند عبدالسلام و وکیل بخش باکو او را به سمت آخوند مسجد« تازه پیر» منصوب کردند.
آخوند ملا آقا از ۱۸۹۹ تا ۱۹۲۷ در مناصب مختلف دینی خدمت نمود.
در تاریخ ۲۸ مه ۱۹۱۸، اداره مسلمانان قفقاز از شهر تفلیس (ماوراء قفقاز) به شهر باکو منتقل گردید و منصب شیخ الاسلامی در سال ۱۹۱۷ دوباره تاسیس گردید.

بنابراین ، اداره دینی در آغاز سال ۱۹۱۸، به باکو منتقل شد ، و شیخ الاسلامی  به عنوان بالاترین رتبه دینی به آخوند ملا آقا علیزاده واگذار شد. او همچنین رئیس اداره دینی مسلمانان ماورای قفقاز بود.
پس از استقرار دولت شوروی، حمله به چهره های اسلامی آغاز شد. کمونیست ها آنها را دشمن قلمداد کرده و به طور کامل در رد آنها و محو دین کوشیدند. در نتیجه احکامی که از بالا صادر می شد بدون در نظر گرفتن سیاه و سفید، همه ساختارهای خادمان دینی را  از همه جا رانده، به آنها تهمت مفتخوری زدند، حتی آنها را به عنوان دشمن نابود کردند. در همین دوره آقا آخوند نیز مورد حمله و هجوم قرار گرفت.

در دوره جنگ جهانی دوم (۱۹۴۱-۱۹۴۵) گروهی از مسئولان شوروی که می دانستند نتایج وحشت بار این جنگ را تنها باورهای دینی می تواند به فراموشی سپارد، بر اساس رهنمودهای رهبری شوروی، طی قرار صادر شده شماره ۱۷ مورخ ۱۴ آوریل ۱۹۴۴ صدر هیات رئیسه اتحاد شوروی اداره منحل شده مسلمانان قفقاز(ماورای قفقاز) را از نو برپا کردند.

در ۲۵ تا ۲۸ مه سال ۱۹۴۴ نخستین کنگره مسلمانان ماورای قفقاز (تحت نظر دولت مارکسیستی شوروی) برگزار شد. آخوند آقا علیزاده برای بار دوم از سوی کنگره به عنوان رئیس اداره مسلمانان قفقاز انتخاب شد.
در کنگره رتبه دینی شیخ الاسلامی دوباره به آخوند آقا علیزاده داده شد. رئیس اداره در املاک اجدادی خود(در حال حاضر ساختمان شماره ۷۰ ، خیابان سلیمان رحیم اف) جای گرفت. او این موقعیت را تا  پایان عمر خود در سال ۱۹۵۴ برای خود حفظ کرد.
شیخ الاسلام آخوند شیخ محسن حکیم زاده
پس از مرگ شیخ الاسلام آخوند آقا علیزاده، آخوند مسجد صابر آباد شیخ محسن حکیم زاده به عنوان شیخ الاسلام انتخاب شد. او در ساختار سوسیالیسم و در نگرش به اتحاد جماهیر شوروی و تبعیت از قانون شوروی می کوشید و مسلمانان را دعوت به انجام وظایف مدنی می کرد.

او در سال ۱۹۶۶ درگذشت.
 شیخ الاسلام ملا علی آقا سلیمان زاده
پس از مرگ آخوند  شیخ محسن حکیم زاده همان منصب دو سال بدون تصدی باقی ماند. تنها در سال ۱۹۶۸ ، در کنگره چهارم مسلمانان قفقاز (ماوراء قفقاز) این وظیفه به آخوند مسجد تازه پیر باکو، به ملا علی آقا سلیمان زاده تفویض شد.
شیخ الاسلام ملا علی آقا سلیمان زاده بیشتر خادم دینی میانه رو بود و با ساختار های شوروی با احترام رفتار می کرد، در گفت و گو با مهمانان خارجی و همچنین در مواعظ خود در مساجد دائما خیرخواهی و صلح را تبلیغ می کرد.

شیخ الاسلام ملا علی آقا سلیمان زاده تا پایان عمر خود در سال ۱۹۷۶ عنوان رئیس اداره مسلمانان قفقاز را عهده دار بود.
شیخ الاسلام  آخوند میرغضنفر ابراهیمف
پس از درگذشت ملا علی آقا سلیمان زاده در هفتمین کنگره مسلمانان ماورای قفقاز در سال ۱۹۷۷، آخوند مسجد گوی چای میرغضنفر ابراهیمف به عنوان رئیس جدید اداره مسلمانان قفقاز و به عنوان شیخ الاسلام برگزیده شد. به تهور شناخته می شد، اما با سوسیالیسم هم کنار آمد چون چاره دیگری نداشت. او در سال ۱۹۸۰ ، درگذشت.
 شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده
الله شکور پاشازاده پسر همت در تاریخ ۲۶ اوت ۱۹۴۹ در روستایی جیل در منطقه لنکران جمهوری آذربایجان در خانواده ای روستایی متولد شده است. پاشازاده که اطلاعات دینی خود را بطور مخفی از ریش سفیدان محلی آموخته بود، در سالهای ۷۰- ۱۹۶۸در بخارا در مدرسه  «میر عرب» تحصیلات خود را فرا گرفت. در سال ۱۹۷۱، در تاشکند در دانشگاه اسلامی به نام امام بخاری، در دانشکده الهیات ثبت نام کرد و در سال ۱۹۷۵ آن را با موفقیت کامل به پایان رسید و در آموزش عالی دینی متبحر شد.
در سال ۱۹۷۵ به عنوان دبیر اجرایی اداره مسلمانان قفقاز، از سال ۱۹۷۸، «آخوند» مسجد تازه پیر، به عنوان نایب رئیس اداره فعالیت داشته است. در سال ۱۹۸۰ او به عنوان رئیس اداره مسلمانان قفقاز انتخاب شد و موفق به دریافت رتبه شیخ الاسلامی گردید. او رئیس شورای قاضی های مسلمانان قفقاز است.
الله شکور پاشازادهاز فعالان برگزاری کنفرانس بین المللی اسلامی به نام «مبارزه مسلمانان در راه صلح» است که در سال ۱۹۸۶ در باکو برگزار شد، و همچنین رئیس دبیرخانه دائمی همان کنفرانس است.

پاشازاده  در کنفرانس «خلع سلاح هسته ای جهان، برای نجات مردم» که در سال ۱۹۸۷ در مسکو برگزار شد شرکت کرده و رئیس انجمن بین المللی این  ابتکار شد.
او در سال ۱۹۸۹به عنوان نماینده مردم در شورای عالی خلق اتحاد جماهیر شوروی انتخاب شد. در سالهای ۱۹۹۰-۱۹۹۵ عضو شورای عالی جمهوری آذربایجان شد.
در کنگره یازدهم قفقاز در سال ۲۰۰۳ ، الله شکور پاشازاده به عنوان شیخ الاسلام مادام العمر مسلمانان انتخاب شد.

شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده عضو هیئت رئیسه شورای جهانی صلح ، شورای اسلامی اوراسیا، بنیاد بین المللی ندای وجدان” و عضو تعدادی از سازمان های دیگر بین المللی است.
شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده در سال ۱۹۹۲ در شهر گروزنی، از سوی خادمان دینی آذربایجان، گرجستان، داغستان، کاباردا- بالکار، چچن، اینگوش، قاراچای- چرکس و آدیغه به اتفاق آرا به عنوان رئیس شورای عالی دینی مردمان قفقاز انتخاب شد.
شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده که از ادامه دهندگان راه مدارا با اتحاد جماهیر شوروی است، روابط دوستی و همکاری دولت را به جهت حفظ و توسعه فعالیت های عملی دنبال کرده و همیشه نشان داده که نسبت به واقعیات موجود حسن نیت دارد. شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده عضو هیات رئیسه شورای مشترک ادیان کشورهای مستقل مشترک المنافع است. از طریق همین تشکیلات او، کنفرانس بین المللی” مشارکت برای صلح در قفقاز” (۲۰۰۲) در تفلیس سازمان یافته است. اجلاس بین المللی صلح میان ادیان، به ابتکار شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده در سال ۲۰۰۴ و همچنین اجلاس رهبران مذهبی در سال ۲۰۰۶ در مسکو برگزار شد.

شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده به همراه آلکسی  دوم، پاتریارخ  مسکو و تمام روسیه، با سازمان ملل متحد شورای مشورتی ادیان را ایجاد کرده است. در طول جلسه مذاکرات انجام شده شیخ الاسلام الله شکور پاشازاده در مقر سازمان ملل متحد در نیویورک با معاون دبیر کل آقای ابراهیم قنبری در باره تحقق این ایده گفتگو کرده است. در نتیجه، در مرحله اول تصمیم گرفته شد چهره های مذهبی مسلمان، مسیحی و یهودی در  مقر یونسکو در سطح بالا گروه مشورتی تشکیل دهند که شیخ الاسلام پاشازاده به نمایندگی از مسلمانان در آن شرکت داشته باشد.
الله شکور پاشازاده در این سالها مشغول فعالیت بود. در سال ۱۹۸۶، به عضویت آکادمی سلطنتی فرهنگ اسلامی اردن و در سال ۲۰۰۱ به عنوان عضو اصلی آکادمی بین المللی فقه انتخاب شدند. وی همچنین یکی از بنیانگذاران سازمان بین المللی فقه  ، تاسیس شده در سال ۲۰۰۸ است.
در سال ۱۹۹۲ او با دفاع از پایان نامه دکترای خود به دریافت دکترای تاریخ نائل آمد. وی آکادمیسین بنیاد ملی روشنفکران علوم ایجادی آذربایجان است و عضو هیات علمی دانشگاه دولتی باکوست.
در زمینه تاریخ و الهیات تک نگاریهای “اسلام در قفقاز”، “امت و شعوبیه در اسلام” ، “تاریخ تفسیر و ترجمه قرآن” را تالیف کرده است. او مولف کتابهای “احکام الهی قرآن کریم و یادگیری آن”، “شهادت در اسلام”، “روابط ملی و دین”، “اعجازکاری های قرآن کریم”، “طبیعت انسان در قرآن کریم”، و برخی موضوعات دیگر است و نویسنده تعدادی از مقالات علمی است. او در کشف بناهای تاریخی اسلامی، نسخه های خطی کهن و مبادله آنها، و غیره جستجوهایی را در تعدادی از مناطق به انجام رسانده است.
پاشازاده عضو شورای عالی کمیسیون کارشناسان تحت نظر رئیس جمهوری آذربایجان است.
الله شکور پاشازاده در سال ۲۰۰۵ ، مدال ” شیخ الاسلام” را تأسیس کرد. این مدال برای نخستین بار به رئیس جمهور آذربایجان، حیدر علی یف اهداء شده است.
الله شکور پاشازاده عضو کمیسیون عفو تحت نظر رئیس جمهوری آذربایجان است.

 

پاشازاده  در سال ۱۹۹۱ در باکو «انستیتوی اسلامی باکو» را تاسیس کرد (از سال ۱۹۹۷ دانشگاه شده است).
الله شکور پاشازاده به سبب اهمیت فعالیت های خود مورد توجه بوده و به دریافت تعداد زیادی از مدال و نشان نائل آمده است: مدال “دوستی ملل” اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۸۸)، مدال درجه یک “علم و عمل” مصر (۱۹۹۲)، مدال “شهرت”جمهوری آذربایجان (۱۹۹۴)، “استقلال”(۱۹۹۹) “قهرمان ملی” جمهوری چچن (۱۹۹۸) مدال درجه یک “ولادیمیر مقدس” و مدال درجه یک کلیسای پروسلاو روس (۲۰۰۱) و درجه یک “سرگئی رودونژکی” (۲۰۰۵)،  مدال “افتخار” جمهوری گرجستان (۲۰۰۲)، مدال “گریگوری مقدس”  دولت واتیکان (۲۰۰۵)، مدال دوستی” فدراسیون روسیه (۲۰۰۶) و مدال درجه اول”ملک حسین” اردن (۲۰۰۷) ، و غیره.
در سال ۲۰۰۹ ، به مناسبت ۶۰ مین سالگرد تولد و ۳۰ مین سال فعالیت شیخ الاسلامی، “مدال افتخار فدراسیون روسیه، مدال “افتخار و سربلندی”، کلیسای ارتودوکس روسی، مدال ” گوسفند پوستین طلا” جمهوری گرجستان، مدال درجه یک “آپاستورول یورفومولی مقدس” یپارخیان باکو و اطرف خزر، مدال درجه یک “خدمت در میان امت” مرکز هماهنگی مسلمانان قفقاز شمالی، به او اعطا شده است.

در ژوئن ، ۲۰۰۹ ، شیخ الاسلام پاشازاده به عنوان رئیس شورای مشورتی رهبران مذهبی مسلمانان کشورهای مستقل مشترک المنافع برگزیده شد.
در ژوئن سال ۲۰۰۹ پاشازاده به عنوان عضو گروه مشورتی و نظارت عالی دینی در نزد یونسکو انتخاب شد.
در سال ۲۰۱۰ پاشازاده، به عنوان عضو شورای رهبری شورای بین الادیانی کشورهای مستقل مشترک المنافع انتخاب و اجلاس جهانی رهبران دینی در در باکو را سازمان دهی کرده است.
مفتی ها:

“مفتی” کلمه ای عربی است. به معنی “کسی است که در باره مسائل حقوقی دینی قانون رای می دهد (فتوا صادر می کند). مفتی در کنار نظام محکمه دینی که بر عهده دارد، رهبر دینی مسلمانان سنی مذهب نیز بشمار می رود. مفتی با استفاده از تجربیات مشابه کاری قضات، در بین آنان در باره مسائل دینی – حقوقی رای صادر می کند و دارای اختیارات صدور فتوا برای اجرا در تشکیلات دینی است. در حال حاضر جمهوری آذربایجان دارای سر مفتی است.

در قفقاز در بین مسلمانان سنی مذهب برای نخستین بار عنوان مفتی در سال ۱۸۳۲ داده شده است.تا کنون ۱۰ مفتی وجود داشته است. دوره مفتی گری آنها به ترتیب زیر بوده است:

  1. مفتی تاج الدین مصطافین ۱۸۳۲-۱۸۴۰
    ۲٫ مفتی عثمان افندی ولی زاده ۱۸۴۲-۱۸۴۷
    ۳٫ مفتی محمد افندی مفتی زاده ۱۸۴۷-۱۸۸۰
    ۴٫ مفتی عبدالحمید افندی زاده ۱۸۷۲-۱۸۸۰(مفتی شماخی)
    ۵٫ مفتی حسین غایب زاده ۱۸۸۳-۱۹۱۷
    ۶٫ مفتی حاجی ابراهیم افندی افندی زاده ۱۹۴۴-۱۹۵۵
    ۷٫ مفتی اسدالله دیبیرف ۱۹۵۶-۱۹۵۹
    ۸٫ مفتی شریف افندی ولی زاده ۱۹۶۰-۱۹۶۶
    ۹٫ مفتی احمد افندی بوزگزی یف ۱۹۶۸-۱۹۶۹
    ۱۰٫ مفتی حاجی اسماعیل احمدف ۱۹۶۹-۱۹۸۶٫
    ۱۱٫ مفتی حاجی سلمان موسی یف از سال ۱۹۸۹٫٫٫
    مفتی تاج الدین مصطافین
    نخستین مفتی مسلمانان سنی قفقاز، از سوی روزه، ژنرال حکومت تزاری در ۱۸۳۲ منصوب شده است. این فرد کاپیتان یک واحد نظامی، به نام تاج الدین مصطافین بود که عنوان سروانی را به تازگی دریافت کرده بود. او از شهر قازان با پست سروانی به شهر تفلیس دعوت شده بود.

تاج الدین مصطافین به علت نیافتن زبانی مشترک با شیخ شامل، در مدت کوتاهی احترام خود را از دست دادو در سال ۱۸۴۰ از این سمت کنار گذاشته شد.
مفتی عثمان افندی ولی زاده

پس از کنار گذاشته شدن تاج الدین مصطافین از سمت مفتی در سال ۱۸۴۲ بنا به توصیه ژنرال اولووین، عثمان افندی ولی زاده فرزند شاعر نامدار آذربایجان موللا ولی ودای به عنوان دومین مفتی قفقاز(ماوراء قفقاز) تعیین شد. او در سال ۱۸۴۷ چشم از جهان فروبست.

مفتی محمد افندی مفتی زاده

پس از درگذشت عثمان افندی ولی زاده فرزند او محمد افندی مفتی زاده، به عنوان مفتی تعیین شد.
محمد افندی مفتی زاده در سالهای ۱۸۶۷-۱۸۶۸ به شماخی رفته و با سید عظیم شیروانی دیدار کرده است.   محمد افندی مفتی زاده از سال ۱۸۴۷تا پایان زندگی خود، یعنی تا سال ۱۸۸۰ در تفلیس ، گرجستان در سمت ریاست مذهبی مسلمانان قفقاز (ماوراء قفقاز) فعالیت می کرد.
مفتی عبدالحمید افندی زاده
مفتی عبدالحمید افندی زاده در تاریخ ۱۵ آوریل سال ۱۸۱۲ در شماخی چشم به جهان گشود. او که از ۱۰ سالگی به مدرسه رفته بود، پس از فراغت از تحصیل از مدرسه (در ۱۷ سالگی) به مدرسه شماخی رفت که عمویش حاجی علی افندی زاده در آن تدریس می کرد و در اینجا با زبانهای شرقی آشنا شد.
پس از فارغ التحصیلی از مدرسه همراه عموی خود به کار مشغول شد. عبدالحمید افندی زاده در زمینه های فرهنگی رفته رفته  شهرت بدست آورد. با صلاحدید عموی خود او در ۲۲ فوریه سال ۱۸۴۹ در مدرسه ای دولتی بکار گمارده می شود و به عنوان معلم شرعیات تدریس را آغاز می کند.
عبدالحمید افندی زاده در حین اشتغال به تدریس در آذربایجان علاوه بر زبانهای فارسی، عربی با ریزه کاریهای زبان فرانسوی نیز شاگردان خود را آشنا می کرد. پس از مدتی بنا به علل نامعلومی این مدرسه دولتی که او در آن تدریس می کرد، تعطیل شد. او در آغاز سال ۱۸۶۰ مکه را زیارت کرد. در ۱۶ ژانویه سال ۱۸۶۴ به عنوان رئیس و قاضی اداره مسلمانان شماخی منصوب شد. او، به سبب فعالیت های خود از طرف جانشینی قفقاز به دریافت انگشتر الماس نشان نایل آمد.

مفتی عبدالحمید افندی زاده در اوایل دسامبر ۱۸۷۲ هنگامی که به عنوان رئیس اداره مسلمانان سنی قفقاز منصوب شد به تفلیس نقل مکان کرد.
او ، در تاریخ ۱۰ دسامبر سال ۱۸۸۰ در تفلیس درگذشت.
مفتی حسین غایب زاده

حسین غایب زاده پسر ملا یوسف در سال ۱۸۳۰ در روستای قازاخ در آبادی صلاحلی به دنیا آمد. در کودکی پدر و مادر خود را از دست داده، یتیم شد و تحت سرپرستی ملای ده، عمویش ابراهیم بزرگ شد.

 

مفتی حسین غایب زاده آموزش ابتدایی خود را از مدرس خود محمد موسی زاده فراگرفت و در کنار علوم دینی، زبان های عربی، فارسی و ترکی و همچنین ادبیات و تاریخ شرق را نیز یاد گرفت. او در ۱۷ سالگی، در همان مدرسه روستای صلاحلی که در آن درس خوانده بود، به عنوان معلم مدرسه روستایی پذیرفته شد. در  ۲۵ ژوئیه سال ۱۸۵۷ او به همت مفتی قفقاز محمد افندی به اشتغال در مکتب سه ساله مسلمانان در شهر تفلیس نایل شد. از ماه فوریه سال ۱۸۵۲ در زمینه شرعیات و زبانهای شرقی به تدریس پرداخت.

مفتی حسین غایب زاده از سال ۱۸۷۹تا سال ۱۸۸۳در سمیناریای معلمان گوری کار کرده است. او با هزینه خود در تفلیس مدرسه ای برای خانواده های آذربایجانی فقیر ساکن در آنجا تاسیس می کند. بعدها در آغاز سده بیستم نیز با توسعه این مدرسه مدرسه ای شش کلاسه  “مدرسه اسلامی مفتی” دایر کرد.
مفتی حسین غایب زاده نگران آموزش دختران هم بوده است. در این کار دشوار، او با ابتکار شخصی دست زد هر دو دختر خود به نامهای نگار و گوهر را در این مدرسه ثبت نمام کرده و آموزش آنها را بر عهده می گیرد.
او در پایان ۱۸۸۳ از  شغل معلمی کنار رفته و به عنوان مفتی در قفقاز منصوب می شود و تا مارس ۱۹۱۷ در این وظیفه به خدمت ادامه می دهد.
مفتی حسین غایب زاده نیز به عنوان نویسنده کتاب، و چند مقاله شناخته شده است. او برای ریاضیات در مدرسه برای نوآموزان مسلمان کتابهای “مسائل امالحساب” (مسائل عمومی حساب) و آموزش زبان مادری “مبداء تعلیم صبیان” (“آغازی برای کودکان و نوجوانان) را برای آماده سازی مواد آموزشی تالیف می کند.  مفتی حسین غایب زاده نه تنها در زمینه فرهنگی، بلکه در زمینه ادبیات نیز کارهایی انجام داده است. او بسیاری از ضرب المثل ها ، احادیث، سخنان پند آموز، گرد آوری کرده و کتابی ۹ جلدی به نام “توصیات نامه” نوشته است. او در کتابی ۴ جلدی آثار ۱۰۹ تن از شاعران آذربایجان را که در قرن هجدهم و نوزدهم زندگی می کردند، گرد آوری و تالیف کرده است.  مفتی حسین غایب زاده به علت تحصیل دختران جوان در مدارس، همسر خود سعادت خانم را به تاسیس “جمعیت خیریه زنان قفقاز”  ترغیب کرده و دختران خود نگار خانم(بعدها همسر ژنرال شیخلینسکی) و گوهر خانم(بعدها همسر ژنرال اوسوبوف) ترغیب کرد تا زبان روسی را در انستیتوی دختران نجیب زاده تفلیس” زبان روسی بیاموزند. نگار خانم در سال ۱۸۸۹، و گوهر خانم نیز در سال ۱۹۰۳ همین انستیتو را با مدال طلا بپایان می رسانند.

مفتی حسین غایب زاده در مارس ۱۹۱۷ در تفلیس چشم از جهان فرو می بندد. پس از مرگ او به مناسبت فروپاشی نظام تزاری روسیه در قفقاز، اداره روحانیت قفقاز(ماوراء قفقاز) نیز عملکرد خود را از دست می دهد. می توان گفت که  از سال ۱۹۲۰ تا سال ۱۹۴۴ ، در جمهوری آذربایجان سمت مفتی گری وجود نداشته است. این دوره دوره حکومت کمونیست ها بر آسیای مرکزی و قفقاز است.
 مفتی حاجی ابراهیم افندی افندی زاده
در سال ۱۹۴۴، حاجی ابراهیم افندی افندی زاده در کنگره نوبتی مسلمانان قفقاز(در ترکیب اتحاد شوروی) به عنوان نایب رئیس اداره روحانیت قفقاز انتخاب شد که او تا پایان عمر خود(۱۹۵۶) در این سمت انجام وظیفه می کند. او شخصی وارد به علم الاهیات بود آئین های دینی را به نیکی می دانست و در ترویج مسائل شرعی به عنوان خادم دینی عمل می کرد.

حاجی ابراهیم افندی افندی زاده در سال ۱۹۵۶ درگذشت.
 مفتی اسدالله دبیرف
پس از مرگ حاجی ابراهیم افندی، در سال ۱۹۵۶ ، کنگره چهارم قفقاز (ماوراء قفقاز) اسدالله دبیرف امام مسجد گوی چای را به عنوان مفتی اداره روحانیت منصوب کرد. او در این سمت تا سال ۱۹۵۹ انجام وظیفه کرد. او در زمان فعالیت خود در جهت وحدت شیعه و سنی فعالیت می کرد.

مفتی شریف افندی ولی زاده
کنگره پنجم قفقاز (ماوراء قفقاز) (۱۹۶۰) امام مسجد گوی چای، شریف افندی ولی زاده را به عنوان نایب رئیس اداره روحانی مسلمانان قفقاز منصوب کرد. وی به عنوان فردی مطلع و با توانایی در سخنرانی هوادار اصلاحات و نوآوری بود.
او طرفدار مبارزه علیه بی دینی بود. او آتئیسم را گردویی می دانست که به گنبد مسجد برخورد کرده فرو خواهد افتاد.
مفتی شریف افندی در سال ۱۹۶۶ درگذشت. دو سال پس از مرگ او وظیفه مفتی در اداره روحانیت قفقاز بدون تصدی باقی ماند.

مفتی احمد افندی بوزگزی یف

در سال ۱۹۶۸ کنگره ششم قفقاز(ماوراء قفقاز) ، احمد افندی بوزگزی یف را که دارای دانشی در زمینه علوم دینی بود، به عنوان نایب رئیس و مفتی اداره روحانی  مسلمانان قفقاز منصوب کرد. او به مطالعه و پژوهش رغبت نشان می داد و در نگرش دینی به دیدگاههای نو استناد کرده و انسانی قابل توجه بود. او در باره ویژگی های درمانی روزه در مساجد سخنرانی ها می کرد و مردم را به فضیلتهای ماه رمضان آشنا کرده و در مورد مسائل روز و نوآوری بحث می کرد. او سعی در توضیح احکام  اجتماعی داشت و در ساختار دولت مدرن را به اجتماعات نخستین اسلامی تشبیه می کرد. او اجرای کامل و جدی فرایض را واجب می شمرد. در پلنوم سال ۱۹۶۹ مسلمانان ادراه روحانیت قفقاز احمد افندی بوزگزی یف را از سمت مفتی کنار گذاشت.
مفتی حاجی اسماعیل احمدوف
مفتی حاجی اسماعیل احمدوف در سال ۱۹۰۷ در شکی به دنیا آمد. در سالهای ۱۸ – ۱۹۱۶ در مدارس ابتدایی شکی و سپس در سالهای۱۹۲۳-۱۹۳۰ در مدرسه شهر تحصیل کرد.در سالهای۱۹۴۱-۱۹۴۵ از شرکت کنندگان در جنگ جهانی دوم بود و به دریافت تعدادی فرمان و مدال مفتخر شد.
حاجی اسماعیل که در سالهای ۱۹۴۵ – ۱۹۶۷ در کارخانه خانه سازی شهرستان شکی بکار اشتغال داشت، بعدها به باکو رفت و نزدیک به دو سال ملای مسجد ” حاجی اسدربیک” (مسجد کبود) بود. در ماه مه ۱۹۶۹ ، در پلنوم مسلمانان اداره روحانیت قفقاز حاجی اسماعیل احمدوف به عنوان مفتی و نایب رئیس انتخاب شد.

حاجی اسماعیل احمدوف به سبب رفتار خودش توانسته بود رغبت مسلمان سنی را بدست آورد.
مفتی حاجی اسماعیل احمدوف در سال های ۱۹۷۰ و ۱۹۷۳ به مکه رفته و کعبه را زیارت کرد.  او در سال ۱۹۸۶ درگذشت. پس از مرگ او این سمت تا سال ۱۹۸۹ بلا تصدی ماند.
 مفتی حاجی سلمان افندی موسی یف
مفتی حاجی سلمان افندی موسی یف در سال ۱۹۵۸ ، در خانواده یک کارگر در گرجستان در روستای حماملی منطقه دمانیسی به دنیا آمد. در مدرسه میر عرب بخارا در ازبکستان و در موسسه اسلامی تاشکند، تحصیل کرده و از دانشگاه “دعوت به اسلام” لیبی فارغ التحصیل شد. پیش از همه خطیب “مسجدجامع” تفلیس و سپس به عنوان مدیر روابط خارجی و مسئول پاسخگویی اداره روحانیت مسلمان قفقاز منصوب شد. مفتی حاجی سلمان افندی در سال ۱۹۸۷ ، به عنوان نایب رئیس اداره روحانی مسلمان قفقاز برگزیده شد و در ۲۵ ژوئیه سال ۱۹۸۹ ، کنگره نهم اداره روحانی مسلمانان قفقاز به عنوان مفتی منصوب شد.
مفتی حاجی سلمان افندی احترام زیادی کسب کرد. او در بسیاری از مجامع عالی برگزار شده در کشورهای اسلامی شرکت کرده است. او به عنوان امام خطیب مسجد “”حاجی اسدربیک” کار می کند.
حاجی سلمان افندی که چندین بار به زیارت خانه خدا نایل شده همچنان به عنوان مفتی انجام وظیفه می کند.

منبع:

[۱]- http://www.qafqazislam.com/index.php؟action=page_view&page_id=1

ترجمه دکتر بهرام امیراحمدیان

تاریخ مقاله:  خرداد ۱۳۹۳

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.