اسلام در  قفقاز جنوبی

0 9

مقدمه :

اسلام آخرین دین آسمانی زمانی ظهور کرد که ، تمدن های بشری آمادگی کاملی برای پذیرش واقعیت های الهی و دینی داشتند . دین مبین اسلام در نخستین سال های ظهور ، از طریق قلب ها وارد شهرها شد و قلوب ملت ها را فتح کرد . در حقیقت ، باید گفت : ظهور و گسترش دین مبین اسلام با پذیرش آخرین ملت های جهان روبرو شد . در این میان ، مردم آسیای مرکزی که دارای یکی از نخستین تمدن های پیشرفته بشری در آن دوران بودند که آخرین دین آسمانی را پذیرفتند و قدر دانستند . وسعت امپراطوری بزرگ ساسانی در زمان ظهور دین مبین اسلام علاوه بر ایران فعلی ، بخش هایی از آسیای مرکزی ، قفقاز شمالی و جنوبی ، حاشیه خلیج فارس و خاورمیانه تا هند را شامل می شد . در واقع ، امپراتوری ساسانی از یک سو با چین و از سوی دیگر با اروپا هم مرز بود . در عین حال ، موقعیت جغرافیایی آن، این امکان را برای آخرین دین آسمانی فراهم می ساخت تا در مدت زمان کوتاهی ، بیشترین گستره جغرافیایی را فتح کند .

آشنایی با قفقاز :

منطقه قفقاز سرزمینی کوهستانی ، افسانه ای و زیباست که در محدوده ای به وسعت ۴۰۰ هزار کیلومتر مربع با جمعیتی برابر ۲۲ میلیون نفر ، از شرق به کرانه های غربی دریای خزر و از غرب به کرانه های شرقی دریای سیاه محدود می شود . از جنوب با شمال غربی ایران و جنوب شرقی ترکیه همسایه است و از شمال به چاله کوما ـ مانیچ در دشتهای جنوب روسیه ، محدود می شود . رشته کوههای قفقاز بزرگ (کوه قاف افسانه ای ) ، به طول ۱۵۰۰ کیلومتر ، از میانه سرزمین قفقاز می گذرد که این سرزمین از آن نام یافته است . رشته کوههای قفقاز بزرگ از شبه جزیره تامان در شمال دریای سیاه با جهتی شمال غربی ـ جنوب شرقی تا شبه جزیره آبشوران در غرب دریای خزر کشیده شده است . این رشته کوه قفقاز را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می کند . در جنوب این رشته کوه ها به ترتیب از شرق به غرب جمهوریهای آذربایجان ، ارمنستان و گرجستان قراردارد . در شمال ازشرق به غرب جمهوریهای خودمختار داغستان ، چچن ، اینگوش ، اوسیتیای شمالی ، کاباردار ـ بالکار ، قره چای چرکس و آدیگه واقع اند که همگی در ترکیب فدراسیون روسیه هستند . ( امیر احمدیان ص ۱)

بخش اول: اسلام در جمهوری آذربایجان

چگونگی ورود اسلام به جمهوری آذربایجان  

دکتر”واخا اوستالوف ” رئیس موزه ملی جمهوری چچن دردیداربا هیات فرهنگی وهنری ایران ، در زمینه چگونگی ورود اسلام به قفقاز می گوید :

«ورود اسلام به منطقه قفقاز و جمهوری چچن ازطریق ایران ، از خدمات شایسته ایرانیان است ودر واقع منفذ ورودی اسلام به این منطقه ، ایران بوده است . به همین دلیل مردمان منطقه قفقاز مشابهت های فرهنگی زیادی با ایران دارند.» (قفقاز پرس ۱۶ شهریور ۱۳۹۰)
مروری بر تاریخ قفقاز نشان می دهد که ، مردم این بخش از جغرافیای جهان به خدای واحد اعتقاد داشتند . به همین دلیل ، به نظر می رسد دین مبین اسلام برای فتح قلوب مردم قفقاز زمینه کار سختی پیش رو نداشت و به آسانی توانست در قفقاز به عنوان بخشی از امپراتوری ساسانی جایگاه و پایگاه مناسبی برای رشد و توسعه بیابد . در آن زمان مردم این منطقه که از سلطه پادشاهان ساسانی و فساد درباریان این سلسله پادشاهی ناراضی بودند و مغ ها یا روحانیون زرتشتی را پیرو و بسترساز فساد پادشاهان ساسانی قلمداد می کردند ، درنخستین سال های ظهور دین مبین اسلام، آخرین دین آسمانی را با جان و دل پذیرفتند . پذیرش دین اسلام، به معنای پذیرش این دین از سوی سایر اقوام ایرانی در سراسر امپراتوری  از جمله قفقاز بود . با وجود این ، مراجعه به کتب تاریخی نشان دهنده این واقعیت است که ، در دهه سوم قرن نخست عرضه اسلام ، این دین آسمانی وارد قفقاز شده است . جدا از باورهای دینی و مسائل اعتقادی دین مبین اسلام ، اعراب تازه مسلمان شده که بعد از رحلت حضرت محمد (ص) پیامبر گرامی اسلام ، اطلاع کافی از مبانی این دین آسمانی نداشتند و عمدتا” به علت فاصله گرفتن از جانشین پیامبر و مقام عظمای ولایت حضرت علی (ع ) در دام افراد خاصی با باورهای جاهلیت عربی گرفتار شده بودند ، با لشکرکشی به قفقاز ،  ضمن تبلیغ اسلام ، تلاش کردند علاوه برمبانی اعتقادی اسلام و برخی ملاحظات سیاسی ، با غارت منابع ثروت و امکانات اقتصادی در جهت منافع شخصی نیز بهره برداری کنند .

منطقه قفقازجنوبی که امروز شامل سه کشورجمهوری آذربایجان ، گرجستان و ارمنستان است ، از نخستین سال های ظهور اسلام با این آئین آسمانی آشنا شدند . باید گفت  اگرچه بخش‌هایی از قفقاز شمالی و یا نواحی و سرحدات شمالی قفقاز جنوبی پس از چندین دهه از ورود اسلام ، مسلمان شدند ، ولی ساکنان اراضی قفقاز جنوبی بویژه جمهوری آذربایجان دربرخورد با رسالت جدید الهی چندان درنگ نکردند . این منطقه در طول تاریخ تحت حکومت دولت‌ هایی چون امویان و عباسیان و پس از آن سلسله‌ها و حکومت‌های متعدد بودند . به این ترتیب می توان گفت: نفوذ اسلام در قفقاز با فتح مسلمانان آغاز شد و در سال ۲۲ هجری قمری (۶۴۳ میلادی ) عبدالرحمن بن ربیعه  [۱] به دربند رسید .

( خدمات متقابل ایران و اسلام ص ۸۸ )

دین اسلام در سرزمین‌های غرب دریاچه خزر که مردم آن پیرو آئین زرتشت بودند ، به ویژه در میان پیشه‌وران و بازرگانان به سرعت گسترش یافت ، ولی مردم کوه‌نشین قفقاز در حفظ آئین‌های کهن خویش همچنان باقی بودند .  در روزگارخلافت حضرت علی بن ابی طالباشعث بن قیس[۲] ولایت ارمنستان و جمهوری آذربایجان را تحت اداره خود داشت . در روزگار معاویه  نیز ابتدا ” عبدالله بن حاتم بن نعمان بن عمرو باهلی ” و سپس برادرش ” عبدالعزیز ” ولایت ارمنستان وآذربایجان را دراختیار داشتند. براین اراضی حکومت می کردند . (تاریخ ادبیات ص ۳۰۳) پیشینه ورود اسلام به منطقه ای که امروزه جمهوری آذربایجان خوانده می شود ، به قرن سوم هجری قمری ( سده هفتم میلادی ) بازمی گردد . امروزه مسلمانان آذربایجان بیش از ۹۵ درصد از جمعیت این کشور را تشکیل می دهند که بیش از ۸۵ درصد از آن ها مسلمانان شیعه اثنی عشری هستند .

( دایره المعارف بزرگ اسلامی ص ۵۵۲ – ۵۴۶ )

ساسانیان در اوایل قرن سوم بعد از میلاد بر بخش عمده‎ای از این منطقه مسلط شدند و این محل همانطور که گفته شد  تا زمان حمله اعراب به منطقه قفقاز در اواسط قرن هفتم میلادی ، بخشی از امپراتوری آنان محسوب می شد . پس از آن ، سپاه نیروهای اعراب هم لشکر ساسانی و هم نیروهای بیزانس را در سال ۶۴۲ میلادی شکست داد . لشکر مسلمانان به منطقه قفقاز و آذربایجان هجوم آورد و در مدت چند سال اراضی این منطقه را اشغال کرد . در حقیقت ، باید گفت : دین مبین اسلام درهمین دوره به این سرزمین وارد شد . ( گیتا شناسی ایران ص ۱۲ ـ ۱۱)

بر اساس واقعیت های تاریخی و تحقیقات انجام شده ، قدمت حضور شیعیان در این سرزمین به دوران امام صادق (ع ) امام ششم شیعیان جهان باز می‌گردد . “قاسم ‌بن‌العلاء” یکی ازنمایندگان “حسین بن روح نوبختی” [۳]  یکی از نواب چهارگانه امام زمان ( عج ) در شهر اران جمهوری آذربایجان ساکن بود . او به صورت مستقیم با آن حضرت مکاتبه داشت و از مردم وجوهاتی دریافت می کرد و به دست “حسین‌بن‌روح نوبختی” می‌داد . (بحارالانوار ، ج۵۱ ، ص۳۱۳ ) {۵} در واقع می توان گفت : مردم این سرزمین همواره در طول تاریخ با عشق به اهل‌ بیت (ع) زندگی کرده اند . آرامگاه دو تن از خواهران امام رضا (ع) به نام های بی بی هیبت درباکو و بی بی رحیمه در روستای نارداران به عنوان زیارتگاه مورد احترام اهالی هستند و مزار آنها مورد توجه مومنین است . [۴]

بر اساس پژوهش های تاریخی ، مذهب شیعه در دوران ائمه معصومین به شمال ارس رسیده و گرایش مردم به مذهب شیعه از همان زمان شکل گرفته است . با توجه به این حقایق ، باید گفت بدون شک ، در طول تاریخ مردم شمال و جنوب رود ارس یکی از وفادارترین اقوام ایرانی بودند که ، به دین مبین اسلام و مذهب شیعه دوازده امامی خدمات شایانی کرده اند .

ناگفته نماند که ، در جمهوری آذربایجان اقوام متعددی زندگی می کنند که مانند آذری زبان ها از نژاد ایرانی هستند و همگی به دین اسلام گرویده اند . در طول تاریخ ، علمای آذری زبان و شعرای پارسی گوی متعددی در جمهوری آذربایجان رشد و نمو کرده اند که ، هر کدام به نوبه خود به دین اسلام و یا فرهنگ مردم این سرزمین کمک های شایانی کرده اند . در حال حاضر، جمهوری آذربایجان پس از ایران دومین کشور شیعه جان محسوب می شود . جمهوری آذربایجان با ۹ میلیون نفر جمعیت که ۹۷ درصدشان مسلمان هستند . بیش از ۸۳ درصد از این جمعیت این کشور شیعه اثنی عشری هستند و همه شیعیان جمهوری آذربایجان دوازده ‌امامی هستند . اهل‌سنت این کشور نیز اغلب حنفی و البته تعداد بسیار اندکی حنبلی‌ هستند . یکی از نمونه های توجه مردم جمهوری آذربایجان  به اسلام و مکتب شیعه را می توان در تربیت علمای بزرگ شیعه و برخاستن آن ها از این منطقه دانست .

جمهوری آذربایجان ، علما و مراجع بسیاری را به دنیای جهان اسلام عرضه کرده است . برخی از علمای این کشور در خارج جمهوری آذربایجان هم مشهورند . به طوری که در عراق ، ایران ، سوریه ، عربستان سعودی و… ، علاوه بر تدریس دروس عالی اسلامی و تربیت شاگردان بسیار، برخی از آن ها مرجعیت شیعه را هم به عهده داشته ‌اند . اهمیت علمای جمهوری آذربایجان به حدی است که ، مردم تمامی مناطق مسلمان نشین قفقاز جنوبی و شمالی گوش به فرمان آن ها بودند . علمای جمهوری آذربایجان علاوه بر تاسیس مدارس علمیه در کشور خود ، در کشورهای دیگر نیز حوزه‌های علمیه تاسیس کرده‌اند . بین علمایی که صاحب اجتهاد و مقامات علمی بوده‌اند ، افرادی هم با اشغالگران روس جنگیده و شهید شده‌اند . برخی از آن ها به دست بلشویک های شوروی به شهادت رسیدند . مقامات علما و فضلای جمهوری آذربایجان در حوزه نجف نیز همیشه قابل تقدیر و قدردانی بوده و زهد و اخلاق و علم آنان ورد زبان بوده است. در ذیل نام برخی از علمای این کشور ذکر می شود. آیت‌الله‌العظمی محمدباقر سلیانی ، آیت‌الله‌العظمی ‌عبدالغنی بادکوبه‌ای ، آیت‌الله‌العظمی محمدصادق بردیگانی ، آیت‌الله‌العظمی فاضل لنکرانی ، آیت‌الله ‌العظمی  محمد علی نخجوانی ، آیت‌الله‌العظمی محمد ایروانی ، آیت‌الله‌العظمی عبدالقاسم نجفی ، آیت‌الله‌العظمی میرزا ‌فضل‌ علی مجتهد ایروانی ، آیت‌الله‌العظمی عبدالقاسم اردوبادی ، علامه آیت‌الله میرزا محمدعلی غروی‌ اردوبادی ، آیت‌الله‌العظمی عبدالحسین لنکرانی ، آیت‌الله‌العظمی ‌ابراهیم شیروانی ، آیت‌الله ‌صدرالدین بادکوبه‌ای ، آیت‌الله  ملاآقاعابدین رمضان‌دربندی ، آیت‌الله شیخ‌ عبدالعظیم بادکوبه‌ای ، آیت‌الله شیخ ‌احمد پایانی ، آیت‌الله شیخ ‌یوسف ایروانی ، آیت‌الله شیخ‌عبدالکریم ایروانی ، آیت‌الله میرزاابراهیم بادکوبه‌ای ، آیت‌الله مولاآقا لنکرانی ، آیت‌الله مولاحسن ایروانی ، آیت‌الله محمدحسن قره‌باغی ، آیت‌الله میرزاحسن قره‌باغی ، آیت‌الله میرزامحمدشریف شیروانی ، آیت‌الله سیدعباس حسینی‌ سلیانی، آیت‌الله ‌محسن نخجوانی، آیت‌الله حاج ‌شیخ‌ ابراهیم لنکرانی، آیت‌الله شیخ ‌ابراهیم بادکوبه‌ای ، آیت‌الله سیدابوالحسن حسینی ‌شیروانی، آیت‌الله شیخ ‌اسماعیل قره‌باغی‌نجفی ، آیت‌الله سیدمحمد لنکرانی‌نجفی ، آیت‌الله شیخ‌ حنیفه بادکوبه‌ای ، آیت‌الله امامقلی نخجوانی ، آیت‌الله جعفر لنکرانی ، آیت‌الله شیخ‌احمد ایروانی ، آیت‌الله شیخ ‌صدرالدین لنکرانی ، آیت‌الله سیدمرتضی نخجوانی‌نجفی ، آیت‌الله شیخ ‌محمدعلی گنجوی ، آیت‌الله اسحاق لنکرانی ، آیت‌الله علی‌اصغر ایروانی ، شیخ‌الاسلام علی‌آقا سلیمان‌زاده ، شیخ‌عبدالصمد نخجوانی ، آیت‌الله محمدتقی ایروانی ، آیت‌الله محمد شریف اردوبادی ‌نجفی که اینها تعدادی از علمای مشهور جمهوری آذربایجان در سال های گذشته اند . ( علمای آذربایجان  ص ۲۵- ۲۴ ) بدین گونه می بینیم که قفقاز علما و روحانیون برجسته ای را به تاریخ اسلام و تشیع تقدیم کرده است.

شعرای جمهوری آذربایجان

از جمهوری آذربایجان ، شعرای مشهوری و دارای وزن علمی و مذهبی نیز به ملت های مسلمان معرفی شده اند و اکنون مردم این کشور به اسم آن ها مفتخرند . از نظر مذهبی هم می‌توان گفت ، نود درصد از شعرای جمهوری آذربایجان پیرو مذهب شیعه بوده‌اند . نشانه‌ها و ارزش های مذهبی شیعه دوازده‌ امامی با شعر و آثار نظمی این شعرا و نویسندگان آذری عجین شده است . آثار نظم شعرای جمهوری آذربایجان تا قرن نوزدهم میلادی را ، اصلاً نمی‌توان بدون تأثیر مذهب شیعه در آن ، تصور کرد . در نیمه دوم قرن بیستم میلادی به علت ترس و وحشت از نظام سلطه کمونیستی تا حدودی بروز کرد . این خفقان بدان حد بود که نویسندگان و شعرای جمهوری آذربایجان که در مدح مذهب خود چیزی نوشته بودند و یا از مدح رژیم کمونیست سرپیچی کرده بودند ، به بهانه های مختلف محکوم به اعدام شدند . و یا برخی از آن ها را به مناطق دور و سرد تبعید کردند که در آن جا از میان رفتند . (انسایکلوپدی جامع آذربایجان ، ج۲ ، ص ۲۲)  اکثر شعرای جمهوری آذربایجان علاوه بر فرم های مختلف شعری ، در وصف تشیع و ائمه معصومین بویژه امام علی (ع) و امام حسین (ع) اشعار نغز و زیبا سروده و از واژه ها و مضامین بلیغ سود برده اند . درذیل به برخی از شعرا و نویسندگان شمال ارس که از قرن دوازدهم میلادی به بعد زندگی کرده‌ و شیعه بوده‌اند و در نوشته‌های خویش در مدح مذهب شیعه سخن گفته‌اند ، اشاره می‌شود  .

ابوالعلا گنجوی ، فلکی شیروانی ، ابراهیم‌افضل‌الدین خاقانی ، محمد فضولی ، مستعلی شیروانی ، مهستی گنجوی ، ملاپناه واقف ، عبدالرحمن آقاشاعر، عباس‌قلی آقاباکی خان‌اف قدسی ، عبدالله بی‌جانی ، کربلایی والح ، جعفرقلی خان‌نوا ، قاسم بی‌ذاکر، کریم‌آقا فاتح ، مهوشی شیروانی ، عمادالدین نسیمی ، ملاقدیر شیروانی‌ناجی ، حاجی ملاتقی‌زاده بیخود ، سیدعظیم شیروانی ، میرزا ابوالحسن شهید ، مشهدی عبدل ، میرحمزه نگاری ، ‌فاطمه‌خانوم کمینه ، میرزاعلی‌اصغر نورس ، میرزا صادق فانی ، محمدسعید اردوبادی ، فقیر اردوبادی ، مصطفی‌آقا ناصر، حاج‌ابراهیم آقا‌دل بازاف‌ وحیدی ، شاهنگار خانوم ، عاشق پری ، عاشق علی‌اصغر ، علی‌آقا واحد ، حسین جاوید ، ملا‌محمد حزنی ، میرزا حق‌وردی صفا ، علیل قره‌باغی ، محمد امین دلسوز و… . ( علمای آذربایجان ص ۳۵)

متاسفانه نسل هایی که در دوران بیش از هفت دهه سلطه نظام کمونیستی رشد کرده اند ، با مفاهیم دینی ، مذهبی و شیعی تا حدود زیادی بیگانه شده اند و از اسلام جز نامی بر زبان نمی رانند . با توجه به سیاست های حاکمیت کمونیستی ، بسیاری از مسائل خرافی نیز به اعتقادات مردم شمال ارس نفوذ کرده است . در مجموع ، باید گفت : شیعیان جمهوری آذربایجان با مزایای مذهب تشیع آشنایی کافی و لازم را ندارند ، یعنی از اسلام و مذهب حقیقی ، آن‌چنان که هست ، مطلع نیستند و معلومات دینی آنان بسیار ضعیف و سطحی است . سنت های دینی نظیر عقد ازدواج آنان طبق قوانین شرعی شیعه انجام می‌گیرد . احکام کفن و دفن نیز به همین صورت است . {۸} می‌توان گفت : نود درصد آداب و رسوم ملی مردم جمهوری آذربایجان از فرهنگ و تمدن ایرانی و دین مبین اسلام و به خصوص مذهب شیعه نشأت گرفته و از آن متأثر شده است .  (تاریخ ادبیات  صفحه ۳۰۳ )

بخش دوم : اسلام در گرجستان

چگونگی ورود اسلام به گرجستان

گرجستان نیز مانند سایر اراضی منطقه قفقاز ، در زمان صدر اسلام تابع دولت مرکزی امپراتوری سامانی بود و مدتی پس از ورود اسلام با دین مبین اسلام آشنا شدند . ساکنین گرجستان از نخستین سال های قرون وسطی همواره ارتباطات و مواجهات چشمگیری با جهان اسلام داشتند . همانگونه که در مبحث پیشین پیرامون این موضوع گفته شده است ، ایرانیان دین مبین اسلام را در مناطق مختلف قفقاز توسعه دادند . درعین حال ، دانشمندان گرجی همواره پیرامون دین مبین اسلام تحقیق کرده و دیدگاه های بی طرفانه خود را پیرامون این دین آسمانی ابراز کرده اند . امروزه می توان گفت : مراکز اصلی مطالعات اسلامی در گرجستان انستیتو شرق شناسی ج.تسرتلی و دانشگاه دولتی جاواخیشویلی گرجستان است . در دوره های مختلف متخصصین متعددی در تاریخ اعراب ، ایران و ترکیه در دپارتمان تاریخ شرق شناسی تحت نظارت و راهنمایی مستقیم و.گاباشویلی مدیر این دپارتمان تربیت شده اند . و.گابشویلی درباره موضوعات فرهنگی خاورنزدیک درقرون میانه مطالعه و تحقیق می کرد. او این فرهنگ را به ادوار مختلف تقسیم کرده است . این دانشمند نخستین دوره توسعه فرهنگ خاورنزدیک را دوره تاریخی میان قرون هفتم تا دهم میلادی تلقی می کرد . چرا که وی شکل گیری و توسعه این فرهنگ را متاثر و مرتبط با اسلام می دانست. علاوه بر این ، باید توجه داشت که بر خلاف شرق شناسان اروپایی ، و.گاباشویلی از اصطلاح ” فرهنگ اسلامی ” و ” فرهنگ عربی ” به تناسب استفاده کرده و در قرون ۱۱ و ۱۲ میلادی مفهوم فرهنگ ” اعراب مسلمان ” جای خود را به فرهنگ ” ایرانیان مسلمان ” داده است که همچنان مفهومی مشروط و مقید است . بعدها فارس ها یا ایرانیان به اصطلاح عامی برای اطلاق بر محمدی ها مسلمانان تبدیل می شود . (فرهنگ شرق شناسی ص ۱۲۱)

ناگفته نماند که ، در دوران سلطه نظام کمونیستی بر گرجستان ، طی بیش از هفت دهه اسلام شناسان گرجی منشورات مربوط به موضوعات دینی را به نحوی تهیه می کردند که تامین کننده نیازهای تبلیغات ضددینی باشد و بر اساس رویکردی منفی و ساده انگارانه به اسلام شکل گرفته بود . هرچند طی سالهای دهه ۶۰ و ۷۰ قرن ۲۰ میلادی پروژه هایی ذیل عنوان ” بقایای فکر دینی و راه های مقابله با آن ” تعریف گردید ، اما در همان زمان محققان مسائل تاریخی خاورنزدیک در قرون میانه ، رویکردی جدی به انواع دیگری از اسلام شناسی داشتند . از این نمونه ها در گرجستان زیاد است و می توان به موارد دیگری نیز اشاره کرد .

به سبب تنوع و تکثر اقوام ، ملیت ها و زبان ها ، منطقه قفقاز را آکواریوم اقوام در جهان می خوانند و در این میان جمهوری گرجستان به عنوان یکی از مهم ترین کشورهای جنوب قفقاز از نظر تنوع قومی ، نژادی و زبانی ، موقعیتی ویژه و منحصر به فرد در قفقاز دارد . صرفنظر از برخی تحریکات قوم گرایانه در سال های نخستین استقلال گرجستان ، همزیستی مسالمت آمیز شمار متعددی از پیروان ادیان و مذاهب در این کشور کوچک ، اما مهم و داری موقعیت خاص ژئواستراتژیک ، این کشور را به آیینه ای تمام نما از تسامح دینی و مذهبی مبدل ساخته است . به عنوان مثال آذری زبان ها و ارامنه به عنوان دو اقلیت بزرگ قومی در گرجستان تعاملی دیرینه و سازنده با یکدیگر دارند به نحوی که برخی آن را با توجه به مناقشه دیرپای قره باغ بین ارمنستان و آذربایجان قابل تامل می دانند .

مسلمانان و شیعیان گرجستان

شیعیان گرجستان ـ که اکثراً آذری زبان هستند ـ در اطراف پایتخت این کشور ، ” تفلیس ” ، و دیگر  شهرهای بزرگ گرجستان زندگی می کنند . در شهرهای بزرگ استان‏های ” گاردابانی ” ، ” مارنئونی ” و ” دومانیسی ” بیش از ۱۱۰ هزار مسلمان و شیعه زندگی می کنند . بیشتر مسلمانان روستانشین هستند و به شغل های روستایی مشغول اند . مسلمانان شهرنشین در تمام سطوح زندگی ـ از متمول تا فقیر ـ قرار دارند ، ولی مسلمانان پایتخت عضو طبقه متوسط هستند ( نانی گلووانی  ۶ مرداد ۱۳۸۷) . در عین حال ، با توجه به جمعیت چند صد هزار نفری شیعیان ، مؤسسات متعددی جهت امور مذهبی آنان وجود دارد ، حداقل هفت موسسه شیعی در گرجستان فعال هستند .

مساجد گرجستان

گرجستان نزدیک به ۳۰۰ مسجد دارد که ، بیشتر آن ها متعلق به اهل سنت است . مساجد مهم شیعیان گرجستان عبارتند از :

۱ . مسجد جامع در شهر ” تفلیس ”

۲. مسجد امام علی (ع) در شهر مارنئولی

۳. مسجد مراغه در شهر گاردابانی (که به وسیله ایرانیان مراغه ای تأسیس شده است )

۴. مسجد خوئی ( که قبلا فعالیت داشته ولی اکنون متروکه است ! )

۵. مسجد اهل بیت (ع) در منطقه سوغانلو از توابع شهر تفلیس

۶. مسجد حضرت رسول (ص) در ده کیلومتری شهر مارنئونی .(پایگاه خبری اهل بیت ، دوشنبه ۱۲ اسفند ۱۳۹۲)

رابطه حکومت با شیعیان

شیعیان گرجستان در زمان ریاست جمهوری ” ادوارد شوارد نادزه ” از تحرک و آزادی دینی بیشتری برخوردار بودند . اما در سال‏های اخیر، تلاش هایی برای محدود کردن فعالیت‏های مذهبی صورت می گیرد . یکی از طرح های تازه ای که حکومت جدید برای کنترل مسلمانان اجرا کرده است ، ” اداره جامعه روحانیت” است . هم اکنون حکومت تمام فعالیت های مسلمانان را تحت نظر خود گرفته است ، مثلا مدیریت حج را به دست خود گرفته و سالانه برای تعداد خاصی از مردم یا روحانیون خاص ویزای حج صادر می‏کند . به موجب این طرح ، فعالیت های مذهبی در آینده نیاز به ” جواز ” دارد و هر روحانی یا فعال مذهبی باید از طریق دولت تأیید شود تا بتواند فعالیت کند (همان) .

 

 

بخش سوم :

اسلام در ارمنستان

دین مبین اسلام همزمان با جمهوری آذربایجان ، وارد منطقه ای شده است که امروزه جمهوری ارمنستان در آن واقع شده است . درحقیقت ، مناطق قفقاز بخشی از اراضی امپراطوری ساسانی محسوب می شدند و با تسلیم دولت مرکزی ، مقام های سایر مناطق امپراطوری نیز خود را به مسلمانان تسلیم کردند . در حقیقت ، باید گفت : اسلام در ارمنستان یکی از کهن‌ترین ادیان این کشور به‌ شمار می‌رود .  در پی ورود اسلام به ایران ، منطقه ارمنستان نیز تحت تأثیر این تحولات قرار گرفت . (منبع شماره ۱۳ ),   در قرن یازدهم و دوازدهم میلادی با حملات حکومت سلجوقیان و لشکرکشی مسلمانان ترک ، کرد و عرب به ارمنستان ، اسلام در میان شماری از یونانی ها و ارامنه رواج یافت. (منبع شماره ۱۴)

اشتیاق به مسلمان کردن اقوام موضوع قابل تاملی است . در حالی که ، در دین مبین اسلام و قرآن کریم بر اجباری نبودن این دین آسمانی تاکید شده است ، اعراب اصرار زیادی بر این امر داشتند . به عنوان مثال ، در سوره مبارکه بقره در آیه ای تاکید و تصریح شده است که ، ” لاَ إِکرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ ” (۱۵) ، در پذیرش دین هیچ گونه زور و اکراهى نیست ، زیرا راه درست از بی راهه آشکار شده است . اما در روایاتی که از پیامبر گرامی اسلام نیز نقل شده است ، بر این موضوع که ، مسلمان بودن در روز قیامت برای مسلمان امتیاز بزرگی محسوب می شود ، مورد تاکید قرار گرفته است . به نظر می رسد به همین دلیل است که ، اعراب تازه مسلمان برای اسلام آوردن تمامی اقوام ایرانی همه مساعی خود را به کار گرفته اند .

به هر حال ، باید گفت : با گسترش سرزمین های اسلامی توسط اعراب ، کردهای قفقاز در راستای تبلیغ اسلام در سال ۶۴۰ هجری قمری ، نخستین مسلمانانی بودند که این دین آسمانی را به ارامنه شناساندند (آکام نیوز ۲۹ بهمن ۱۳۹۱) . پایگاه خبری ” muslimpopulation.com ” نوشت : کردهای قفقازی در دوره حاکمیت سلجوقیان همسو با فتوحات اسلامی ، ارامنه این منطقه را با اسلام آشنا کردند . بعدها با حاکمیت امپراطوری عثمانی بر منطقه قفقاز ، اسلام جایگاه ویژه ای در ارمنستان پیدا کرد . در عین حال ، اقوام مسلمان قفقازی در مناطقی مانند آذربایجان ، نخجوان ، گرجستان و روسیه ، مبلغ اسلام در ارمنستان شدند .  (همان)

طی سال های ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۲ میلادی ، برای نخستین بار قرآن به زبان ارمنی ترجمه گردید و اکنون سفارت ایران در ارمنستان با چاپ و توزیع بیش از ۳۰۰۰ هزار نسخه از ترجمه ارمنی قرآن نقش به سزایی در تبلیغ اسلام به عهده گرفته است . در دوران سلطه نظام اتحاد جماهیر شوروی سابق بر مناسف آسیای مرکزی و قفقاز برخی رویدادها نیز بر ملت های این منطقه تحمیل شده است . به طوری که ، در اواخر دوران حاکمیت نظام سلطه کمونیستی ، درگیری ارامنه با مسلمان ها موجب شد که ، مسلمان های برخی اراضی خود را به اجیار ترک کنند . به عنوان مثال ، منطقه قره باغ کوهستانی ، شهرستان های زنگه زور و ایروان از مسلمان ها خالی گردید و به جای آن ، ارامنه جایگزین مسلمان ها شدند . در عین حال ، ارامنه از برخی اراضی واقع در محدوده مسلمان ها نظیر نخجوان به صورت داوطلبانه تخلیه شدند . امروز در حدود دو درصد از جمعیت ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار نفری ارمنستان را مسلمانان تشکیل می دهند که بیشتر در شهر ایروان و مناطق کردنشین و آذری نشین این کشور زندگی می کنند . برغم این واقعیت ، باید گفت : به دلیل اختلاف های ارامنه با مسلمان های جمهوری آذربایجان بر مالکیت برخی اراضی یکدیگر، بررسی بوضعیت مسلمان ها و ارامنه با برخی ملاحظات سیاسی همراه خواهد بود .

مهمترین مراکز اسلامی در ارمنستان عبارتد از : انجمن اسلامی “السلام” در شهر “ایروان” پایتخت این کشور، مسجد ” کبود ( جامع ” ایروان ) در سال ۱۷۶۶ میلادی ، توسط “حسین علی خان ” ، والی شهر ” ایروان ” تاسیس شد که پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی یکی از هشت مسجد ارمنستان محسوب می شد،مسجد ” زیتون ” و مسجد ” الفرقان ” در شهر ” ایروان ” . (همان)

جمعیت کنونی مسلمانان

مسجد کبود ایروان در اواخر دهه‌ ۷۰ شمسی توسط سازمان تبلیغات اسلامی ایران مرمت گردید . پس از کشورگشایی ارمنستان در سال ۱۹۹۱ میلادی و به دلیل مشکلات ارضی با جمهوری آذربایجان مسلمان ها مجبور به مهاجرت به جمهوری آذربایجان و سایر کشورهای منطقه شدند . اما کردهای ارمنستان با تصویب قوانین دولتی و پذیرش آنان به عنوان گروه قومیتی درمجلس ارمنستان، در این کشور باقی‌ ماندند . امروزه اکثریت مسلمان های مهاجر به ارمنستان را ایرانیانی تشکیل می‌دهند که ، به سبب تجارت و تحصیل در این کشور به صورت موقت و دائم اسکان دارند . بزرگ ترین گروه مسلمانان ارمنستان را ایزدیان که گروهی مذهبی از شاخه کردی هستند ، تشکیل می‌دهند و جمعیت آنان را مرکز تحقیقاتی پیو در حدود ۴۰ هزار نفر تخمین زده است . {۱۸} در سال ۲۰۰۹ میلادی مرکز تحقیقات پیو ، گروه مسلمان های مهاجر ارمنستان را کمتر از ۱/. درصد از جمعیت ارمنستان اعلام کرده است . (منبع  شماره ۱۷ )

 

فهرست منابع:

۱- دکتر امیر احمدیان ، بهرام ، جغرافیای کامل قفقاز ، انتشارات سازمان جغرافیای وزارت دفاع و

پشتیبانی نیروهای مسلح ، سال ۱۳۸۱

۲ ) سایت خبری – تحلیلی قفقازپرس به تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۹۰ / ساعت ۱۰:۴۵

۳ – خدمات متقابل اسلام و ایران ، ج ۱ ، ص ۸۰ ، تاریخ ادبیات ایران ، ج ۱ ،

۴- تاریخ ایران ، جلد۱ ، صفحه ۲۳۹ و ۲۴۰

۵- بحارالانوار، ج۵۱ ، ص۳۱۳ ، باب ۱۵ : ” ما ظهر من معجزائه ”

۶- انسایکلوپدی ((encyclopedia جامع آذربایجان ، ج۱ و ج۲ ، باکو، چاپ اول ، ۱۹۷۸

۷ – علمای آذربایجان ، فائق ولی‌اف ، قم ، انتشارات اهل‌بیت (ع) ، چاپ اول ، ۱۳۸۱

۸ – رضا،عنایت الله. مدخل اسلام. دائرهالمعارف بزرگ اسلامی .تهران:مرکزدائرهالمعارف  بزرگ اسلامی ، ۱۳۶۷- ، جلد ۸ ،

۹ – تاریخ ادبیات مستر براون ، علی پاشا صالح ، جلد اول ، انتشارات مروارید ، ۱۳۸۶

۱۰ – فرهنگ شرق شناسی ، و. گاباشویلی ، مجموعه مقالات به زبان گرجی ، تفلیس ، ۱۹۸۰

۱۱ – نانی گلووانی ، مترجم : سید حسین طباطبایی ، سایت اینترنتی راسخون ، تاریخ  انتشار: یکشنبه ۶ مرداد ۱۳۸۷

۱۲ –  پایگاه خبری – تحلیلی اهل بیت علیهم السلام – ابنا – دوشنبه ۱۲ اسفند ۱۳۹۲ /

۱۳- Ter-Ghewondyan, Aram. The Arab Emirates in Bagratid Armenia. Trans. Nina G. Garsoïan. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation, 1976.

۱۴- Vryonis, Speros. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century. Berkeley: University of California Press, 1971.

۱۵- سوره بقره آیه ۲۵۶٫

۱۶- سایت خبری – تحلیلی آکام نیوز : یکشنبه ۲۹ بهمن ماه سال ۱۳۹۱ ، ساعت ۰۶:۰۰

۱۷ – Miller, Tracy, ed. (October 2009), Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population (PDF), مرکز تحقیقات پیو,  p. 31, retrieved 2009-10-08

۱۸- گیتا شناسی کشورها ، جعفری  عباس ، موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتا شناسی،  ۱۳۹۰

 

[۱] عبدالرحمن بن ربیعه ، از قبیله باهله ، فرمانده مسلمان ملقب به  ذوالنّون طبق نوشته ابن عبدالبَرّ (ج ۲، ص ۸۳۲) زمان پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه وآله و سلّم را درک کرده ولی روایتی از آن حضرت نقل نکرده است . خلیفه دوم او را به همراهی سعدبن ابی وقاص برای کارهای قضایی و تقسیم اموال فیی ء، با سپاهیان روانه قادسیّه کرد و در ۲۲ به عنوان فرمانده مقدمه الجیش سُراقَه بن عمرو به باب الابواب * (دربند) اعزام کرد (طبری ، سلسله اول ، ص ۲۶۶۳). پس از رسیدن عبدالرحمن به محل ماموریت ، شَهربَراز حاکم وقت ایرانی دربند ، در نامه ای ، از او امان خواست و چون نزد وی آمد، پیشنهاد کرد تا در قبال بسیج نیرو به سود مسلمانان ، از پرداخت جزیه معاف شود. قبول این پیشنهاد از سوی عبدالرحمن و تصویب آن از طرف فرمانده کل سپاهیان اسلام در قفقاز یعنی سراقه بن عمرو گام مهمی بود که در راه گسترش تسلط مسلمانان در آن دیار برداشته شد؛ زیرا بلافاصله ساکنان ارمنستان و مردم ارمنی نژاد آن نواحی هم ، خواستار چنین امتیازی شدند که پس از کسب اجازه از خلیفه ، امان نامه مشترکی که مرضی بن مقرن آن را نوشت و عبدالرحمن بن ربیعه و برادرش سلمان و بکیربن عبداللّه بر آن گواهی دادند به آنان و شهربراز داده شد(همان ، سلسله اول ، ص ۲۶۶۵). در پی اعطای این امان نامه ، سُراقه چند تن از فرماندهان خود رابه موقان ، تفلیس ، جبال اللاّن و دیگر نواحی پیرامون ارمنستان روانه کرد و درصدد گسترش حوزه نفوذ مسلمانان برآمد. به گفته طبری گزارش این همه پیروزی برای خلیفه ، غیرمترقبه بود زیرا گمان نمی برد به این سادگی دامنه نفوذ مسلمانان در آن مناطق ، این چنین گسترش یابد. از این گذشته ، سبب بزرگی این پیروزی آن بود که ایرانیان منتظر نتیجه جنگ بودند و رفتار مسلمانان در آن منطقه را می سنجیدند تا از جنگ دست بکشند یا آن را ادامه دهند. (سلسله اول ، ص ۲۶۶۶).

[۲] اَشْعَث‌ِ بْن‌ِ قَیس‌ِ کِنْدی‌، ابومحمد از مردان‌ مشهور در تاریخ‌ نیمه نخست‌ سده ۱ق‌ ، وی‌ بزرگ‌ قبیله پر نفوذ کنده ‌، از آغاز مسلمانى‌ تا هنگام‌ مرگ‌ در بسیاری‌ حوادث‌ نقش‌ عمده‌ داشت‌ و مى‌توان‌ گفت‌ که‌ حضور او در پاره‌ای‌ مواقع‌ خود حادثه‌ ساز بود . نام اصلى او « معدیکرب » ، لقبش « اشعث » است و اشعث به معناى ژولیده‏مو مى‏باشد. (ریحانه الادب / ج ۱ /ص ۱۲۹) پدر اشعث ، قیس ، جدّ اولش معدیکرب ، جدّ دومش معاویه بن جبله و کنیه‏اش ابومحمد است. (الاستیعاب / ج ۱ / ص ۱۳۳) برخى از فرزندان او نیز در مسائل سیاسى زمان خود نقش آفریدند؛جَعْدَه دختراوهمسرخود، امام حسن(ع) را با زهربه شهادت رساند . (قاموس الرجال / ج ۹ / ص ۱۵۷) محمدبن‌اشعث پس از صلح امام حسن(ع) ، حُجربن عَدِىّ را دستگیر و به زیادبن ابیه تحویل‌داد (قاموس الرجال / ج ۹ / ص  ۱۵۵ ) اشعث پس از قیام امام حسین(ع) و پیش از حادثه کربلا ، مسلم‌بن‌عقیل را نیز دستگیر و به عبیدالله‌بن‌زیاد تحویل داد (تاریخ طبری / ج ۴ / ص ۳۲۰)  و در کربلا با برادرش قَیْس‌بن‌اشعث در میان فرماندهان عمر سعد بود. (تاریخ طبری / ج ۴ / ص ۱۵۷) درسال دهم هجرت که همه‏ى قبایل وطوایف عرب، دین اسلام را پذیرفتند، طایفه‏ى کِنده هم که طایفه اشعث بن قیس است ،اسلام آورد.هیئتى ازطایفه‏ى کِنده به ریاست اشعث درمدینه نزد پیامبر آمد و مسلمان  بودن طایفه کنده را اعلام کردند واشعث درآن روزمسلمان شد.( تاریخ طبری / ج ۴ / ص ۳۹۴) پس از وفات پیامبر، طایفه کِنده وخود اشعث بن قیس مرتدّ شدند وازاسلام برگشتند. (رجال طوسی/ شیخ طوسی/ص ۴) اشعث از سوی عثمان ولایت آذربایجان را عهده‌دار بود وعثمان سالی صد هزار درهم از خراج آن دیار را به او می‌داد .در زمان عثمان والی آذربایجان بود و پس از قتل وی و پیوستن مردم به علی ( ع ) وی نیز به آن حضرت پیوست و درجنگ صفین نیز شرکت کرد ؛ ولی خود خواهی اش او را به مخالفت با آن حضرت کشاند .

[۳] ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی (و. ۳۲۶ ه. / ۹۳۷ یا ۹۳۸ ) به گفتهٔ شیخ طوسی شروع نیابت نوبختی به سال ۳۰۶ هجری/ ۹۱۷ میلادی بود.او نامه هایی را از سوی امام زمان ارائه می‌کرد و به پرسش‌های علمای قم پاسخ می‌داد. حسین بن روح نوبختی بیش از نواب پیشین نزد شیعیان هم عصرش شناخته شده بود. اوتوانست به عنوان تنها نائب زمان خود توسط علمای شیعه پذیرفته شود و خاندان نوبختی تأثیر غالبی بر جامعه شیعیان و علما داشتند. حسین بن روح همچنین کوشید تا غیبت را علاوه بر توجیه براساس حدیث با رویکردی عقلی نیز توجیه نماید. حسین بن روح علاوه بر آنکه در میان شیعیان بغدادازموقعیت اجتماعی خوبی بهره مند بود. سرانجام وی پس از ۲۱ سال عهده داری سفارت و نیابت مهدی (عج) در سال ۳۲۶ هجری درگذشت.

[۴] – حرم مطهر خواهر امام رضا (ع) حکیمه خانوم ( زیارتگاه بی‌بی‌هیبت ) :  ین زیارتگاه در روستای شیخ ( شهر باکو ـ خانلار ) قرار دارد . در حقیقت ورودی جنوبی شهر باکو ، زیارتگاه بی بی هیبت است . با استناد به بحارالانوار، ج ۴۸ ، ص ۳۱۷ و منابع تاریخی موجود ، چهار نفر از اولاد و نسل امام رضا (ع) در آنجا مدفون شده‌اند .  مسجد بزرگی بر روی آن بنا شده است که پنج کیلومتر از دریای خزر فاصله دارد . این مسجد مربوط به قرن ‌سیزدهم میلادی است و در سال ۱۹۹۹ میلادی به دستور و حمایت حیدر علی‌اف دوباره ساخته شده است . اداره روحانیت مسلمانان قفقاز نیز به دستور شخص الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان بین سال های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ میلادی به بازسازی همین مسجد همت گماشت .

– حرم مطهر خواهر امام رضا (ع) سکینه خانوم ( زیارتگاه نارداران ):

این زیارتگاه بزرگ و زیبا در یک روستای مذهبی شیعه‌نشین نارداران ( در حومه ۲۵ کیلومتری باکو ) قرار دارد . بنابر اقوال رایج ، خواهر امام رضا (ع) و شوهرش با بچه‌های خود در آنجا دفن شده‌اند

نویسنده : محمد علی طالبی خاکیانی

تاریخ مقاله خرداد ۱۳۹۳

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.