گفتمان اجتماعی امام صادق (ع)

0 76

کشف گفتمان روایی امامان معصوم(ع) نیازمند روش‌های جدید مبتنی بر تحلیل گفتمان است. در این مقاله تلاش شده‌است که روایات منسوب به حضرت امام صادق(ع) به‌ویژه در حوزه‌های اجتماعی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرند. در این زمینه، از کتاب «میزان الحکمه» استفاده شده‌است. با بررسی روایات این کتاب، مفاهیم اصلی و دیدگاه‌های اجتماعی امام صادق(ع) را در حوزه‌های فردی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و غیره، بررسی و استخراج کرده‌ایم. رویکردهای اجتماعی روایات منسوب به امام صادق(ع) را می‌توان به گفتمان‌های مختلفی نسبت داد که آن حضرت به تناسب موقعیت، شرایط، زمان و مکان‌های مختلف مطرح فرموده‌اند و از نوعی معنای «همزمانی» و «درـ زمانی» برخوردار هستند. معنای همزمانیِ مفاهیم مطرح شده اگرچه عمدتاً ناظر به موقعیت‌های خاص هستند، تعدد مصادیق معنایی آن‌ها نوعی از تکامل «درـ زمانی» را تداعی می‌کند که جهانشمولی مفاهیم مزبور را مورد تأیید و تأکید قرار می‌دهد.

    مقدمه

ظرفیت‌های عظیم اسلام در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و دیگر حوزه‌های علمی تاکنون به نحو شایسته‌ای مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند. یکی از دلایل عمدۀ این موضوع، غلبۀ نگاه ایدئولوژیک و اعتقادی به مفاهیم اسلامی، بدون توجه به ظرفیت‌های انسانی و علمی آن‌هاست. این نگاه اگرچه در سطح خود، مهم و قابل تقدیر و ضروری است، اما محدود ساختن این مفاهیم در ابعاد مزبور، می‌تواند بشریت را از توانایی‌های معنایی نهفته در این مفاهیم محروم سازد و انسان‌ها را از این منبع بزرگ علمی دور نماید.

بسیاری از نوشته‌های موجود در زمینۀ مطالعات مربوط به احادیث، روایات و افعال معصومان(ع) نه تنها به رویکردهای و جنبه‌های ظاهری و سطحی و تاریخی آن‌ها اکتفا کرده‌اند، بلکه دارای رگه‌های عمیق عاطفی، احساسی و  احیاناً اغراق‌آمیز هستند. این‌گونه رویکردها بیش از خدمت به اصل دین، نگاه سطحی و غیرآکادمیک را تعمیق می‌بخشند که در جهان کنونی از جایگاه نه‌چندان مطلوبی برخوردارند.

تعالیم شیعی که ریشه در سخنان و رفتار پیامبر اعظم(ص) و امامان معصوم(ع) دارد، بهترین منبع برای تبیین، تشریح و تعیین زمینه‌ها و حوزه‌های مربوط به مسائل انسانی و اجتماعی است که چنانچه مورد مطالعۀ دقیق قرار گیرند، قطعاً رهنمودها و نظریات آن‌ها نه فقط برای جامعۀ اسلامی، بلکه برای جامعۀ جهانی مفید، ضروری و قابل بهره‌برداری هستند.

حضرت امام صادق(ع) را از آن جهت «مؤسس مذهب» می‌خوانند که در دوران وی، شرایط خاصی مهیا گردید و آن امام معصوم(ع) فرصتی بیش از سایر امامان(ع) یافت تا سرمایه‌های عظیم نهفته در فرهنگ اسلامی را به جهانیان بشناساند و وارد ساحت‌های گوناگون علمی نماید. با چنین رویکرد آگاهانه، ساختار اسلام واقعی تبیین شد. در چنین عصری بود که بالندگی و عمق و وسعت مفاهیم و اندیشه‌ها و اعتقادات اسلامی ظاهر گردید. در حقیقت، تضارب افکار و مباحثات فلسفی، کلامی و اعتقادی، زمینه‌های رشد و پرورش مفاهیم و افکار بلند اسلامی را فراهم ساخت و این امام در آن دوران، پرچمدار اسلام راستین بود.

این مقاله در پی آن است که یافته‌های کلان و فرانظری مطرح شده توسط حضرت امام صادق(ع)، به‌ویژه در زمینه‌های اجتماعی را کشف نماید. بدیهی است که یافته‌های مزبور در قرآن کریم، احادیث پیامبر اکرم(ص) و سخنان و رفتارهای امامان معصومِ(ع) قبل و بعد از ایشان، ریشه دارد. با توجه به چنین دیدگاهی، بحث‌های مربوط به گفتمان اجتماعی آن حضرت شامل چند محور اساسی به شرح ذیل خواهد بود:

     تبیین کلی نقاط محوری و مورد اتکای بحث؛

     جریان‌شناسی فرهنگی ـ اجتماعی روایت‌های امام صادق(ع)؛

     محورها و عناصر گفتمان‌های اجتماعی دینی در روایات امام صادق(ع)؛

     نظریه‌های اجتماعی برساخته از روایات امام صادق(ع)؛

     رویکردهای نشانه‌شناسی در گفتمان روایی امام صادق(ع).

قبل از ورود به بحث، مناسب است که نگاهی هرچند مختصر، به تاریخچۀ زندگانی حضرت امام صادق(ع) بیندازیم.

    نگاهی مختصر به زندگانی امام صادق(ع)

«حضرت جعفر بن محمد الصادق(ع) در اوایل نیمۀ دوم ربیع‌الاول یا آغاز رجب سال ۸۳ (به روایت مفید و کلینی) و یا در سال ۸۰ هجری قمری ولادت یافتند و در سال ۱۴۹ هجری قمری، در ۶۵ یا ۶۸سالگی ـ برحسب اختلاف روایات ـ وفات نمودند. ۱۲ تا ۱۵ سال از زندگی آن حضرت، با حیات مبارک جدشان حضرت امام زین‌العابدین (ع) و ۱۹ سال نیز با حیات باسعادت والد ارجمندشان حضرت امام محمد باقر(ع) هم‌زمان بوده‌است. امام صادق(ع) به مدت ۳۴سال امامت داشته‌اند که در این مدت، با هفت تن از حکومتگران اموی و عباسی هم‌عصر بوده‌اند»(کردستانی، ۱۳۸۲: ۱۱۶-۱۱۵).

«در روزگار امام باقر، اندکی گشایش پدید آمد و سالیان ۱۴۸-۱۱۴ (دوران امامت امام صادق) عصر انتشار فقه آل‌محمد یا به تعبیر دیگر، روزگار تعلیم و تدریس فقه جعفری بود. در این سال‌ها، مدینه نیز چهرۀ دیگری یافته بود» (شهیدی: ۶۰).

«دانشمندان از هیچ‌یک از اهل‌بیت رسول خدا به مقدار آنچه که از ابوعبدالله روایت دارند، نقل نکرده‌اند و هیچ‌یک از آنان متعلمان و شاگردانی به اندازۀ شاگردان او نداشته‌اند و روایات هیچ‌یک از آنان برابر با روایت‌های رسیده از او نیست. اصحاب حدیث نام راویان از او را چهارهزار تن نوشته‌اند. نشانۀ آشکار امامت او خِرَدها را حیران می‌کند و زبان مخالفان را از طعن و شبهات، لال می‌سازد» (اربلی، ۱۳۸۱، ج۲: ۱۶۶). ذهبی از ابوحنیفه آورده است: «فقیه‌تر از جعفر بن محمد، ندیدم» (ذهبی، ۱۹۵۶، ج۱: ۱۶۶).

    الف/ تبیین کلی نقاط محوری و مورد اتکای بحث

در این بخش از مقاله، نقاط محوری و مورد اتکای بحث مطرح خواهند شد. آنچه که از این نقاط مورد نظر است، تبیین جایگاه امور فرانظری است که در کشف حوزه‌های اجتماعیِ دیدگاه‌ها، سخنان و اندیشه‌های امام صادق(ع) مورد استفاده قرار گرفته‌اند. بدیهی است این مسائل در موارد مختلف بحث، مورد استفاده قرار خواهند گرفت.

نقش حوزۀ «مباح» در حیات انسانی

دیدگاه دینی به مسائل مربوط به انسان، برای تبیین و جهت دادن به حیات اجتماعی وی، بر دو پایۀ اساسی «نگاه نظری به واقعیت دنیوی» و «فرانظری به کل جهان» استوار است. در نگاه نظری به دنیا، دین بر اساس سلسله‌ای از اعتقادات، معاملات و اخلاقیات، دنیای برتر انسان را ترسیم می‌کند. بخشی از این دنیای برتر ساخته و پرداختۀ انسان است. بخش مزبور هرچند که ساختۀ انسان است، باید در حوزۀ نگاه دینی، به دنیا حرکت کند. این حوزه «حوزۀ مباح» حرکت انسان در حیات دنیوی است. حوزۀ مباح نیز همچون حوزه‌های دیگر دینی، دارای حدود و ثغوری است که کاملاً بر پایه‌های دینی تعریف شده‌است.

اسلام حوزه‌های حرکت انسانی را در پنج محورِ «حلال، مستحب، مباح، مکروه و حرام» تعریف کرده‌است. این حوزه‌ها تنها شامل مسائل دینی به معنای خاص نبوده، بلکه از یک معنای فراگیر و کلان برخوردارند که می‌تواند همۀ حیات انسانی را در برگیرد. بر هریک از حوزه‌های مزبور، قبح و حسن شرعی یا نوعی از وجوب، استحباب یا کراهت حاکم است که خود، مشروعیت اساسی آن را تعیین و تبیین می‌کند؛ بلکه این حوزه‌ها، در حقیقت، واقعیتِ خوبی و بدی، تطابق اساسی با خلقت، تعامل عقلانی با وجود و بالاخره، مراحل تکاملی انسان را میان واقعیت و تخیل، ترسیم می‌کند. بنابراین، حوزه‌های مزبور حتی در مورد آنان که اعتقادی به اصل دین ندارند، چنانچه مورد توجه عملی قرار گیرند، می‌توانند باعث نوعی از تکامل انسان در بخشی از حیات دنیوی او گردند.

با چنین نگاهی می‌توان گفت که اسلام در بسیاری از مفاهیم و دستورات عملی، علاوه بر ترسیم دقیق مفهوم و نوع و شیوۀ عمل، حوزه‌هایی را برای انسان تعیین می‌کند که می‌تواند در آن حوزه‌ها مفاهیم گوناگون مستقل را نیز بر پایۀ مفاهیم دینی، به‌طور مستقیم یا بر پایۀ عقل و برداشت‌های عقلانی، تولید، بازسازی و بازبینی نماید؛ چنان‌که این مفاهیم بتوانند در زمینه‌های مختلف، منشأ عمل باشند. این حوزه‌های اختیاری و مباح انسانی تا آنجا می‌توانند گسترش یابند که هیچ تعارضی عقلانی یا تشریعی با دین نداشته باشند.

مرز تعیین‌کننده میان این دو را می‌توان یکی از سخت‌ترین و پُرمناقشه‌ترین حوزه‌هایی دانست که تاکنون در مباحث دینی شکل گرفته‌اند. اصولاً، حوزۀ مباح یا حوزۀ اختیاری و آزاد انسان در شکل دادن به مفاهیم و اعمال مختلف، یکی از مسئله‌سازترین حوزه‌های انسانی است که در آن، می‌توان مشکلات اساسیِ میان ایمان و کفر را مطرح کرد؛ «ایمان» و «کفر»ی که بر پایۀ دین ترسیم شده و انسان به‌رغم آزادی تحرک، باید از مرزهای آن تبعیت کند.

نگاه نظری و فرانظری دین به حیات انسانی

مسئلۀ دیگری که در این حوزه باید مورد توجه قرار گیرد، نگاه نظری و فرانظری دین به مسائل مربوط به حیات انسانی است. دیدگاه‌های مفهومی و نظری ادیان آسمانی، از جمله اسلام محمدی(ص)،  عمدتاً بر مبنای اعتقادات و دستورات عملی شکل گرفته‌است، اما در بسیاری موارد نیز نگاهی فرانظری به مسائل حیات دارند که نوعی از متاتئوری (Meta-theory) یا فرانظریه (۱) بر آن حاکم است که فراتر از زمان و مکان حرکت می‌کند.

در اینجاست که علاوه بر اصل احکام و دستورهای فرازمانی و فرامکانی، دستورات دینی به معنای حرکت اصولی، می‌توانند با زمان‌ها و مکان‌های مختلف همخوانی داشته باشند. نگاه فرانظری نوعی از زمینه‌سازی برای درک، استنباط و یافتن دستورات لازم بر پایۀ اصول موجود را پدید می‌آورد.

به عنوان مثال، در مباحثی همانند اقتصاد، همان‌گونه که شهید صدر نیز تبیین کرده‌است، ما به دیدگاه اقتصادی اسلام و نه نظریۀ خاص زمینه‌ای، قائل هستیم. به عبارت دیگر، دیدگاه اقتصادی اسلام یک دیدگاه فرانظری یا متاتئوری است؛ هیچ‌گاه تابع یک نظریۀ خاص یا زمینۀ خاصی با تبیین مفاهیم ساختاری نبوده، بلکه حوزۀ تفکر و عمل را برای ترسیم فرایندهای مفهومی و عملیِ انسان تبیین کرده که بتواند بر مبنای مفاهیم و اعمال مُسلّم شرعی، به نظریه‌پردازی و ارائۀ راه‌حل‌های عملی بپردازد.

در بحث‌های اجتماعی و فرهنگی و سیاسی نیز مسئله به همین شیوه ختم می‌شود. شاید بتوان گفت که دین به برخی از حوزه‌ها به لحاظ حساسیت بیشتر، بیش از حوزه‌های دیگر پرداخته‌است، اما در همۀ این حوزه‌ها، میان مفهوم، عمل و نظریۀ زمینه‌ای خاصّ دینی و میان مفهوم وسیع‌تر و فرانظری، تفاوتی اساسی قائل شده‌است.

بسیاری از توصیه‌ها و نصایح منسوب به معصومین(ع) بیش از تبیین یک امر شرعی خاص، یک مفهوم کلان و یک بحث فرانظری را مطرح می‌سازد که می‌تواند به عنوان یک خط کلی، برای عملیات بعدی مد نظر قرار گیرد.

فراگیری حوزه‌های دینی و علمی مورد توجه حضرت امام صادق(ع)

حضرت امام صادق(ع) را بنیانگذار و رئیس مکتب تشیع می‌دانند (مغنیه، ۱۳۵۶: ۷). این مسئله از این نظر اهمیت دارد که آن حضرت، بسیاری از حوزه‌های مفهومی را ـ در ابعاد نظری خاص، نظری عام و فرانظری ـ و نیز حوزه‌های عملی را ـ چه در بُعد زمانی خاص، زمانی عام و فرازمانی به معنای عدم وابستگی به زمان خاص ـ و بالاخره حوزه‌های اعتقادی را، چه در بُعد شیعی ناب، چه در بُعد تبیین عام اسلامی و چه در بُعد تعیین تحریف و تلاش برای پاسخ‌گویی شرعی و علمی به انحراف‌ها یا سؤال‌ها ـ روشن و مورد بحث و بررسی قرار داده و زمینه‌های مختلف آن را برای جامعۀ اسلامی تبیین کرده‌است.

رابطۀ فرهنگ انسانی با فرهنگ دینی

فرهنگ به معنای اعم آن، شامل همۀ گرایش‌ها، هنجارها، رفتارها، تولیدها، تاریخ و اَعمال انسان است (۲). با چنین نگاهی به فرهنگ، دین نیز بخشی ـ هرچند وسیع ـ از زندگی انسان را تشکیل می‌دهد. البته در اینجا باید تأکید کرد که ادیان آسمانی در وحی از جانب خداوند متعال ریشه دارند، اما ادیان زمینی ریشه در ذهن و فعل انسان دارند. فرهنگ دینی، شیوۀ تفکر و روش رفتار در فرهنگ انسانی را بر مبنای دین ترسیم می‌کند.

به عبارت دیگر، با یک نگاه همگرایانه میان انسان آسمانی، دین آسمانی و فرهنگ آسمانی، می‌توان به یک فرهنگ جامع دینی رسید که در فضای آن، انسان به‌طور عام، می‌تواند به زندگی شایسته‌ای دست یابد. در این فضای جامع فرهنگی، انسان‌ها همگی از نوعی شایستگی برخوردار هستند که درجۀ این شایستگی توسط جامعیت فرهنگی موجود تعیین می‌گردد. در فضای مزبور، توانایی‌های بالفعل و بالقوۀ انسان‌ها می‌توانند به شکل برابر و در شرایط متعادل، ظهور یافته و مورد ارزیابی قرار گیرند. در چنین شرایط فرهنگی، عدالت تکوینی همگام با عدالت تشریعی حرکت کرده و آزادی‌های انسان می‌توانند در حوزه‌های مختلف اختیاری، به‌ویژه در عرصه‌های مباح، با جهت گیری‌های مختلف، شکوفا شوند.

ساخت فرهنگ اجتماعی دینی بر مبنای معنای هژمونیک

کشف «معنی» و «معنا» (۳) مستلزم ایجاد تمایز میان برداشت‌های صریح و برداشت‌های ضمنی است. بیان دینی، الزاماً یک بیان صریح برای کاستن برداشت‌ها، تأویل‌ها و تفسیرهای مختلف نیست. گوناگونی تفاسیر، بدون توجه به تأویل‌های فردی، نشان‌دهندۀ حرکت بیانی میان معنی و معناست که خود، می‌تواند نوعی از تداخل «هم‌زمانی» (Synchronic) و «درـ زمانی» (Diachronic) و در سطح فراتر، «گفتمانی» (Discoursive) باشد. اما در سطح بسیار کلان، اگر قرآن کریم متنی با معنی و معانی گوناگون است و نیازمند تفسیر و کشف زمینه‌های روشن‌تر مصداقی است، تفسیر و تبیین آیات آن، الزاماً باید بیش از آنکه به حوزۀ «معنا» نزدیک باشد که نوعی سیالیت تفسیر و گستردگی برداشت و وقوع در تأویل‌های فردی را منعکس می‌کند، به حوزۀ «معنی» که نوعی از صراحت تام و روشنی برداشت را ترسیم می‌کند، نزدیک باشد.

به عبارت دیگر اگر تفکیکِ نشانه‌ای استیوارت هال (۱۳۸۲) را به عنوان شاخصی برای تمییز میان «معنی» و «معنا» بپذیریم، باید گفت که تفاسیر موجود برای متن مقدس دینی، میان سه لایۀ «هژمونیک»، «توافقی ـ تعارضی» و «تعارضی» حرکت کرده و برداشت‌های متفاوت تولید می‌کند که در هر حال، مشروعیت آن به نزدیک بودن آن به مسلمات شرعی وابسته است. این سطح کلان یا سطح «فرانظری» بر بنیان‌های فلسفی هستی‌شناسی (Ontology)، معرفت‌شناسی (Epistemology)، سرشت بشری (Human Nature) و روش‌شناسی (Methodology) استوار است، اما از یک جهت، با توجه به رویکرد‌های مختلفِ نشأت‌گرفته از معنی‌های لفظی در فهم لغات و از سوی دیگر، بر اساس سیالیت حرکت نظری و عقلانی در برداشت‌های معقول و مشروع، می‌تواند گوناگونی گفتمانیِ مربوط به تفاسیر مختلف را تبیین نماید.

در سطح جزئی یا غیرکلان که نیازمند صراحت لفظی و تبیین مصداقی برای تفسیر و تحدید سطح کلان هستیم، سیالیت برداشت‌ها نسبت به واژه‌ها و گزاره‌ها باید به حداقل برسد و علاوه بر آن، تحدید «معنی» به معنای تبیین صراحتِ تام و گریز از فروافتادن در عرصه‌های تعارضات لفظی، کنایه‌ها، استعاره‌ها و کلمات مرادف ولی نه به‌طور کامل، هم‌پوشان، مهم‌ترین هدف، بلکه پایۀ بیان دینی می‌باشد. احادیث و روایات، به‌طور عام، در سطح دوم قرار دارند. معنای «هژمونیک» در این بیان دینی، نیازمند صراحت و عدم سیالیت است تا بتواند ابهام معنی، سیالیت معنایی، برداشت‌های ضمنی، تأویل‌های غیرعقلانی و برداشت‌های غیرشرعی را تبیین نماید.

بنا به چنین دیدگاهی است که می‌توان گفت نوعی از فرهنگ‌سازی دینی در سطوح «فرانظری» و «نظری» تنظیم‌کنندۀ بیان دینی است که راهنمایی انسان را در این جهان به عهده دارد. فرهنگ‌سازی دینی در محدودۀ این دو سط،ح به ساختن هویت دینی می‌پردازد و این هویت با ادغام دو سطح مزبور، پایاییِ اتصال آسمانی و ارتباط زمینی را برای انسان تأمین می‌کند. در اینجاست که گسترش لایۀ «هژمونیک» معنایی بر پایۀ استدلال هال، می‌تواند فرهنگ‌سازی را در سطح عمومی و اجتماعی تأمین نماید. احادیث و روایات دینی، از این جهت، از طریق به‌کارگیری سلطۀ معنایی صریح، تبیین روشن مفاهیم گوناگون و تعیین مصادیق روشنگر در کلیۀ زمینه‌ها، سازندۀ پایه‌های مستحکم فرهنگ دینی خواهند بود.

فرهنگ سازی، نیازمند ورود گستردۀ جامعه به حوزۀ معنی صریح و هژمونیک برای استقرار برداشت‌های روشن و خروج از تضادهای مفهومی و حرکت در سایۀ استحکام مصداقی است. از این جهت، نقش احادیث و روایات دینی در فرهنگ‌سازی روشن می‌گردد. اکثرِ آنچه که از معصومین(ع) به ما رسیده‌است، ساختِ فرهنگ دینی بر پایۀ روشنگری معنایی، صراحت لفظی، تعیین دقیق حوزۀ مصداقی و نهایتاً دوری از عرصه‌های ابهام و تردید و تشکیک در تبیین مفاهیم دینی و اجتماعی است. این حرکت در ساخت، تبیین و تفهیم مفاهیم دینی، توسط آنچه که از معصومین(ع) به ما رسیده‌است، مهم‌ترین دست آوردی است که حیات معنایی دین به آن وابسته است و بقا و پایایی هویت دینی اجتماعی به آن بستگی دارد.

تفکیک حوزه‌های مختلف مطالعات علمی

یکی از مسائل مهم مطرح در حوزۀ مطالعات آکادمیک، تفکیک میان حوزه‌های مختلفِ «علم» (Science)، «دیسیپلین» (Discipline)، «روش» (Method) و «حوزۀ مطالعه» (Filed of Study) است.  این تفکیک از آنجا اهمیت می‌یابد که با توجه به معنای مورد نظر برای هر مفهوم، می‌توان مرحلۀ موضوع مورد مطالعه را مشخص کرد. علم، نیازمند تبیین موضوع یا موضوع‌های مورد بحث، سؤال‌ها، فرضیه‌ها، نظریه‌ها و قوانینی است که دارای روایی و پایائیی مشخص باشند (بشیر، ۱۳۸۸). بدون تحقّق موارد مذکور، ابعاد علم نمی‌تواند روشن گردد.

بنابراین، علم، شناخت یا آگاهی ساده نبوده، بلکه به‌عکس، نیازمند تبیین دقیق مسائل مختلفی است که در سایۀ آن‌ها بتوان به یک مفهوم یا نظریه دست یافت. دیسیپلین، نوعی از اطلاعات یا شناخت منظم و منسجمی است که می‌تواند راهی برای تحصیل علم باشد. در این شیوه از بررسی، روابط و ماهیت ارتباطات در جهت تحقق یک نظم علمی مورد دقت قرار می‌گیرد. هدف در اینجا، بیش از رسیدن به نظریات و قوانین مربوطه، کشف نوعی از روابط علّی (Causal Relations) یا همبستگی (Correlation) میان موضوعات مختلف است.

«روش» شیوه و راه رسیدن به یک هدف علمی است. این شیوه باید سیستماتیک، منظم، دارای آغاز و پایان و بالاخره، نتیجۀ قابل قبول بر مبنای به‌کارگیری آن روش باشد. «حوزۀ مطالعه» نیز زمینۀ گسترده‌ای از طرح یک موضوع یا موضوع‌های مرتبط با همدیگر است که در فرایند بررسی و مطالعه، نیازمند گزینش روش‌های مؤثر برای تحقق اهداف مورد نظر است. حوزۀ مطالعه به حوزه‌ای گفته می‌شود که هنوز یک نتیجۀ مسلم، از مطالعات صورت گرفته در مورد آن به وجود نیامده و حوزۀ مزبور نیازمند زمان بیشتر و موارد مطالعاتیِ مصداقی بیشتر برای رسیدن به یک جمع‌بندی علمی و نظریۀ مقبول باشد.

در مطالعۀ رویکردهای اجتماعی روایات امامان معصوم(ع)، با نوعی از حوزۀ مطالعاتی روبه‌رو می‌شویم. در برخی از این روایات، مفاهیم سه‌گانۀ دیگر (علم، دیسیپلین و روش) نیز به‌خوبی قابل شناسایی هستند، اما آنچه مسلم است اینکه روایات امامان معصوم(ع) بیشتر به یک حوزۀ مطالعاتی شباهت دارد که هنوز نه‌تنها مفاهیم آن به‌خوبی مورد بحث و بررسی قرار نگرفته‌اند، بلکه حتی شیوه‌ها و روش‌های لازم برای کشف معانی آن‌ها و نیز تبدیل آن‌ها به یک نظریۀ علمی، به‌طور دقیق مشخص نشده‌اند. در این رابطه، باید کارهای جدی و علمی صورت گیرد تا حوزه‌های مختلف مربوط به مطالعۀ روایات منسوب به امامان معصوم(ع)، کشف و تعیین شوند.

کشف و تحلیل رویکردهای اجتماعی در گفتمان روایی امام صادق(ع)

برای کشف و تحلیل رویکردهای اجتماعی در گفتمان روایی امام صادق(ع)، اصولاً باید به روایات مختلف جمع‌آوری شده مراجعه نمود. با توجه به اینکه کتاب «میزان‌الحکمه» هم از نظر جمع‌آوری روایات معتبر و هم از نظر شیوۀ جمع‌آوری و بالاخره، انتخاب روایات مختلف با طبقه‌بندی موضوعی، یکی از کتاب‌های معتبر است، به عنوان منبع اصلی، مورد استفادۀ این مقاله قرار گرفته‌است.

روش به‌کار گرفته شده در این مقاله، علاوه بر جمع‌آوری کلیۀ روایات مندرج در این کتاب از امام صادق(ع)، شامل گزینش روایات همسو با مطالعۀ مورد نظر، مقوله‌بندی آن‌ها در موضوع‌های مختلف، تعیین محورهای گفتمانی هر مقوله و نهایتاً، تحلیل گفتمانی آن‌ها برای کشف رویکرد اجتماعی مورد استفاده در آن‌ها بوده‌است. بدیهی است کار صورت گرفته در این مقاله نمی‌تواند منعکس‌کنندۀ همۀ رویکردها و یا جامعیت مطلقِ آنچه که توسط امام صادق(ع) در این روایات بیان شده‌است، باشد، اما امیدوارم نمونه‌ای قابل قبول در این زمینه تلقی گردد که حداقل، علاوه بر کشف رویکردهای مزبور، شیوه و روش جدیدی برای این نوع مطالعات است.

مهم‌ترین رویکردهای به دست آمده از مطالعۀ روایات مختلف مرتبط با موضوع این مقاله عبارت‌اند از:

۱٫     فرهنگ به مثابۀ دین ـ یکی از مهم‌ترین جریان‌های اجتماعی در گفتمان روایی امام صادق(ع) و به طور کلی معصومین(ع)، پیوند دادن بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی به مسائل دینی است؛ به عبارت دیگر، ایجاد صبغۀ دینی در حوزۀ ثواب و عقاب برای بسیاری از رفتارهای اجتماعی و فرهنگی. در این زمینه، روایات زیادی وجود دارند که مثلاً ثواب «مسواک» کردن را مورد تأکید قرار داده یا نظافت را بخشی از ایمان می‌دانند.

این حرکت را می‌توان به عنوان جریان‌سازی «فرهنگ به مثابۀ دین» در بخش‌های مورد توافق فرهنگی و اجتماعی با اعتقادات اسلامی، یا دینی کردن فرهنگِ مورد تأیید در حوزۀ اسلامی دانست. از طرف دیگر، ایجاد صبغۀ دینی برای امور فرهنگی و اجتماعی با شیوۀ استحباب، ثواب، عقاب و کراهت، می‌تواند در هویت‌سازی فردی و فرهنگ‌سازی دینی تأثیر فراوان داشته باشد. به برخی روایات در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «هرکس یک نیاز از برادر مؤمن خود را برآورده سازد، خداوند عزّوجلّ در روز رستاخیز، صدهزار نیاز او را برمی‌آورد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۱۲).

     امام صادق(ع): «هر مؤمنی که به برادر مؤمن خود خوبی کند، به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خوبی کرده‌است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۱۴).

     امام صادق(ع): «هرکس قبل و بعد از غذا دست‌هایش را بشوید، در اول و آخر آن غذا به او برکت داده می‌شود و تا زنده است، در نعمت به سر می‌برد و از بیماری جسمی در امان می‌ماند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۰۷).

۲٫     دین به مثابۀ فرهنگ ـ یکی از مهم‌ترین مسائل مربوط به تنوع و کثرت مقولات مطرح شده در روایات معصومین(ع)، ایجاد فرهنگ دینی است. این فرهنگ نه‌تنها جنبۀ دینی دارد که حیات انسانی را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. به عبارت دیگر، دین نه‌تنها برای ثواب و عقاب اُخروی مورد توجه قرار می‌گیرد، بلکه به عنوان یک فرهنگ اجتماعی در حیات انسان جریان می‌یابد. بسیاری از این روایات اگرچه ریشه در مسائل دینی دارند، اما آثار آن‌ها به شکل دنیوی و اجتماعی بازگو شده‌اند. فرهنگ‌سازی دینی یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح شده در گفتمان روایی معصومین(ع) است. به چند روایت در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «در امر و نهی خدا هیچ گرفتگی و گشایشی صورت نمی‌گیرد؛ مگر از جانب خداوند عزّوجل، در آن آزمایش و قضایی است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۰۳۶)؛

     امام صادق(ع): «خداوند سه نفر را بدون حسابرسی وارد بهشت می‌کند: پیشوای دادگر، تاجر راستگو و پیری که عمر خود را در طاعت خدا گذرانده باشد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۲۳)؛

     امام صادق(ع): «خداوند تبارک و تعالی از کسی که با سوگند یاد کردن، کالای خود را به فروش رساند، نفرت دارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۲۷)؛

     امام صادق(ع): «هرکس به برادر دینی خود تهمت زند، حرمتی میان آن دو به جا نمی‌ماند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۶۱).

۳٫     رفتار به مثابۀ هویت ـ تأکید بر رفتارهای خاص دینی در بسیاری از موارد، به منزلۀ بازنمایی هویت، به ویژه هویت شیعی است. بسیاری از نظریات جدید  فرهنگ و ارتباطات، هویت را بازتابی از رفتارهای خاص اجتماعی می‌دانند (Hecht et al, 2005). در روایات امام صادق(ع) مواردی در این زمینه مشاهده می‌شود که رفتارهای شیعیان، به عنوان مثال، به مثابۀ هویت شیعی مورد تأکید قرار گرفته یا اینکه بسیاری از رفتارهای دینی به عنوان هویت اسلامی مطرح شده‌اند. به چند روایت در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «بر هر مسلمانی که نسبت به ما معرفت دارد، لازم است در هر شبانه‌روز، عمل خود را بررسی کند و حسابرس نفْس خویش باشد. اگر دید کار خوبی انجام داده‌است، به دنبال بیشتر از آن باشد و اگر دید کار بدی از او سر زده‌است، استغفار کند تا در روز رستاخیز، سرشکسته و رسوا نشود (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۴۰۰۱)؛

     امام صادق(ع):‌ «ای گروه شیعیان! شما منسوب به ما هستید. پس مایۀ زینت ما باشید و مایۀ زشتی (بدنامى) ما نباشید» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۰۱۲۸).

۴٫     اخلاق به منزلۀ شیوۀ زندگی اجتماعی ـ نهادینه شدن اخلاق و فضیلت در هر جامعه می‌تواند آن جامعه را به درجات بالای انسانی رهنمون سازد. اخلاق مزبور اگر بر مبنای دینی باشد، قطعاً انسان را بهتر، سریع‌تر و قاطع‌تر به هدف خواهد رساند. یکی از تأکیدهای مهم معصومین(ع) دعوت مردم به زندگی بر مبنای اخلاق و فضیلت است. این دعوت، یک دعوت عام است که شیوۀ زندگی بر مبنای آن تعریف می‌شود. «امام باقر(علیه‌السلام) و امام صادق (علیه‌السلام) مردم را به زندگانی دعوت می‌کردند و مقصدشان تشکیل یک جامعۀ انسانی بود. غرض از جامعۀ انسانی، جامعه‌ای است که زنده و پویاست و افراد آن در خط هوا و هوس نیستند؛ کار و فعالیت آن‌ها در شیار قانون و آزادی‌شان اندیشیده و مشروط و مشروع است» (قائمی امیری، ۱۳۸۵).

مبانی اخلاق انسانی برای یک زندگی سالم، در روایات نقل‌شده از امام صادق(ع) فراوان آمده‌است. برخی از این مبانی عبارت‌اند از: راست‌گویی و صداقت با مردم،  صراحت در لهجه و زبان، امانت‌داری، پیوند با خویشان، مهمان‌نوازی، پناه دادن به بی‌پناهان، توجه به همسایه، اطعام فقرا، خیانت نکردن به مردم، غش نکردن در معامله و بسیاری از مبانی اخلاقی دیگر که پایه‌های اجتماعی یک جامعۀ انسانی را تشکیل می‌دهد. امام صادق(ع) برای برجسته‌سازی اخلاق مزبور، به آثار عملی بسیاری از رفتارهای اجتماعی در این زمینه اشاره می‌فرماید. بازنمایی دلالت‌ها با بهره‌گیری از نشانه‌های مختلف، کاملاً در روایات امام(ع) دیده می‌شوند. با توجه به اینکه روایات متعددی ناظر به بحث‌های اخلاقی هستند، جهت طولانی نشدن مقاله، از ذکر روایات مختلف در این زمینه خودداری می‌شود.

    ب/ جریان‌شناسی فرهنگی ـ اجتماعی روایات امام صادق(ع)

جریان‌شناسی یکی از راه‌های شناخت تفکر حاکم بر یک حوزۀ مطالعاتی است. این حوزه، می‌تواند جامعه یا گفتمان موجود در آن باشد. در اینجا آنچه که مورد توجه است، جریان‌شناسی موجود در گفتمان روایی امام صادق(ع) در حوزۀ فرهنگی ـ اجتماعی است. جریان‌های مختلف، از نیازهای اجتماعی و فرهنگی آن دوران از یک سو و ضرورت تبیین دیدگاه‌های مختلف در این زمینه برای عصرهای گوناگون از سوی دیگر حکایت می‌کند. بدیهی است در این زمینه، می‌توان نوعی از هم‌پوشانی در معنا و مفهوم روایات مشاهده نمود.

از طرف دیگر، می‌توان گفت که کشف جریان‌های مختلف در گفتمان روایی امام(ع)، به معنای احصای دقیق کلیۀ جریان‌های ممکن نبوده، بلکه تلاش شده‌ تا آنجا که ممکن است، موارد مهم و قابل ارائه در این رابطه، جمع‌آوری و مطرح شوند. برای هر جریان فرهنگی ـ اجتماعی نیز یک یا چند روایت نقل خواهد شد تا زمینۀ مورد نظر به‌روشنی بازگو شده باشد:

۱٫     رفتار به مثابۀ بازنمایی هویت ـ

     امام صادق(ع): «شخصی سخنی بر لب جاری می‌کند وخداوند به یُمن آن، ایمان را در قلب شخصی دیگر ثبت می‌کند و در پی آن، هر دو را با هم می‌بخشد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۰۱۳)؛

     امام صادق(ع):‌ «ای گروه شیعیان! شما منسوب به ما هستید. پس مایۀ زینت ما باشید  و مایۀ زشتی (بدنامى) ما نباشید» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۰۱۲۸)؛

     امام صادق(ع): «رحمت خدا بر آن بنده‌ای باد که ما را محبوب مردم گردانَد و منفور آنان نکند. هان! به خدا سوگند، اگر سخنان زیبای ما را روایت می‌کردند، ارجمندتر بودند و هیچ‌کس نمی‌توانست به آنان وصله‌ای بچسباند‌، اما یکی از آنان جمله‌ای [از ما] را می‌شنود و ۱۰ جملۀ دیگر [از پیش خود] به آن اضافه می‌کند (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۰۱۲۹).

۲٫     ارتباطات غیرکلامی به مثابۀ شیوه تبلیغ ـ امام صادق(ع): «مردم را به غیر از زبانتان به خوبی فرا خوانید. باید در شما کوشش، راستی و پارسایی ببینند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۰۲۱).

۳٫     رابطۀ فرد و جامعه ـ

     امام صادق(ع): «دعای مؤمن در حقّ مؤمن ، بلا را از او دور می‌کند و روزی‌اش را زیاد می‌گردانَد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۹۵۸)؛

     امام صادق(ع) در رابطه با حقوق فرد و جامعه، هفت حق را به شرح ذیل مورد تأکید قرار می‌دهند: «(۱) هرچه برای خود می‌پسندی، برای برادر ایمانی خود بخواه و هرچه را برای خود نمی‌پسندی، آن را برای او هم مپسند؛ (۲) از خشم و غضب او دوری کنی و موجبات رضایت او را فراهم کنی و امر او را به خاطر ایمانش اطاعت کنی؛ (۳) او را با جان و مال و زبان و دست و پایت کمک کنی؛ (۴) تو باید دربارۀ برادر مؤمن خود، آیینۀ سرتاپانمای او باشی؛ (۵) تو سیر نباشی در حالی که او گرسنه است و سیراب نباشی در حالی که او تشنه باشد و لباس‌های گوناگون نپوشی در حالی که او پوششی نداشته باشد؛ (۶) اگر تو خدمتکاری داری و او ندارد، واجب است که او را به منزل برادر دینی خود بفرستی تا لباس‌های او را بشوید و غذایش را طبخ کند و فرش او را بگستراند؛ (۷) هفتمین حق برادر مؤمن بر تو این است که سوگند او را بپذیری و دعوتش را اجابت کنی؛ اگر بیمار باشد، او را عیادت کنی و پس از مرگ، در تشییع جنازه‌اش شرکت کنی و اگر بدانی که او را حاجتی است، در برآوردن آن بکوشی و اگر این نکات را دربارۀ برادر مسلمانت رعایت نمایی، دوستی خود را به دوستی او و متقابلاً، دوستی او را به دوستی خود، محکم پیوند داده‌ای»  (کمپانی، ۱۳۸۲: ۳۴۸-۳۴).

۴٫     سیاست و حاکمیت به مثابه روش زندگی ـ

     امام صادق(ع): «هرکس زمام امری از امور مردم را به دست گیرد و عدالت پیشه کند و درِ خانۀ خود را به روی مردم بگشاید و شر نرسانَد و به امور مردم رسیدگی کند، بر خداوند عزّوجل است که در روز قیامت، او را از ترس و هراس ایمن گردانَد وبه بهشتش بَرَد» (محمدی ری‌شهری ، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۷۴۶)؛

     امام صادق(ع): «سه چیز است که بر زمامدار واجب است دربارۀ خواص و عوام رعایت کند: پاداش نیکوکار را به نیکی دادن تا رغبت مردم به کارهای نیک، افزون شود؛ پوشاندن گناهان بدکار تا توبه کند و از گمراهی وانحراف خود برگردد و ایجاد الفت میان همۀ آنان، از طریق احسان و رعایت انصاف و داد» (محمدی ری‌شهری ، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۷۶۹)؛

     امام صادق(ع): «برای حکمرانان پسندیده نیست که در سه کار کوتاهی ورزند: حفظ مرزها، رسیدگی به مظالم و حقوق پایمال شدۀ مردم و انتخاب افراد شایسته برای کارهای خود (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۲۲۷۷۰).

۵٫     ظلم‌شناسی و عدل‌شناسی اجتماعی ـ

     امام باقر(ع)یا امام صادق(ع): «کسی که تقویت باطل را دینِ خدا داند، دین ندارد و کسی که اطاعت از ستمگر را جزء دین خدا داند، دین ندارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۴۷۰)؛

     امام صادق(ع): «کسی که خود را به ولایت (حاکمیت) پیشوای ستمگر غیرخدایی ملتزم کند، دین ندارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۴۷۲).

۶٫     معیارشناسی زندگی سالم و متعادل ـ

     امام صادق(ع): «هرگاه کار دنیایت آباد شد، به دینت بدگمان باش» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۱۹۳)؛

     امام صادق(ع)  به پسر جُندب: «‌ای پسر جُندب! اگر دوست داری که همسایۀ خانۀ خداوند جلیل شوی و در فردوس، در جوار او سکنا گزینی، باید دنیا در نظرت خوار باشد» (محمدی ری‌شهری ، ۱۳۸۵: روایت ۶۱۸۱)؛

     امام صادق(ع): «آیا دین، چیزی جز محبّت است؟» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۵۳۲).

۷٫     تقیه به مثابۀ مصونیت اجتماعی ـ در زمان امام صادق(ع) تقیّۀ اجتماعی نیز ابعاد گسترده‌تری می‌یابد. با بررسی سیرۀ امام(ع) و یاران او، به موارد فراوانی از این نوع تقیّه برخورد می‌کنیم؛ از جمله، دربارۀ آن حضرت داستانی بیان شده‌است که: «آن حضرت هنگام شنیدن دشنام به علی علیه‌السلام از بعضی از مخالفان، خود را در پشت ستون مخفی کرده و پس از تمام شدن دشنام، به نزد آن مخالف آمده و به وی سلام کرده و با او مصافحه نمود» (مجلسی، ۱۴۱۲، ج ۷۵: ۴۱۱). روایات زیادی وجود دارد که امام صادق(ع) دستور تقیۀ اجتماعی را برای اصحاب و یاران خود صادر کرده‌اند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «کَظمُ الغَیظِ عَنِ العَدوِّ فی دولاتِهِم تَقیَّهُ حزمٍ لمَن أخذَ بِها و تَحرَّزَ مِن التَّعرُّض لِلبلاءِ فی الدُّنیا» (= فرو بردن خشم از دشمن در زمان حکومت آن‌ها به جهت تقیّه، احتیاط است برای کسی که آن را عمل کند و دوری جُستن از بلا در دنیاست» (مجلسی، ۱۴۱۲، ج۷۵: ۳۹۹)؛

     امام صادق(ع): «إنّ مداراهُ أعداءِ اللّهِ مِن أفضَلِ صَدقَهِ المَرءِ عَلی نَفسِهِ و إخوانِه» (= مدارا با دشمنان خدا از برترین صدقه‌های انسان برای حفظ خود و برادرانش است» (همان)؛

     امام صادق(ع) در روایتی مفصّل، در بیان تفاوت بین حکومت بنی‌امیه و امامت ائمه(ع) می‌فرماید: «إنّ إمارهَ بَنی‌اُمیَّهَ کانَت بالسَّیفِ و العَسفِ و الجَورِ و إنَّ إمامَتُنا بالرِّفقِ و التّألُّفِ و الوقارِ و التَّقیهِ و حُسن الخِلطهِ و الورعِ و الإجتهادِ فَرَغَبوا النّاسَ فی دینِکُم و فیما أنتُم فیهِ» (= حکومت بنی‌امیه با شمشیر، ظلم و جور سرپا بود، اما امامت ما با نرمی، الفت با همدیگر، وقار، تقیّه، خوش‌برخوردی، پرهیزکاری و اجتهاد همراه است. پس مردم را در دینتان و در آنچه شما برآنید (امامت و ولایت) تشویق کنید) (حرعاملی، ۱۳۶۷، ج۵: ۴۳۰)

۸٫     اخلاق به مثابه تنظیم اجتماعی ـ

     الکافی ـ به نقل از سلیمان بن خالد: «از امام صادق(ع) پرسیدم: من به مردی مالی سپردم و او انکار کرد و سوگند خورد که چیزی به او نداده‌ام. سپس مالی از او به دست من افتاد. آیا می‌توانم آن را به جای مالی که از من گرفت و انکارش کرد و سوگند خورد، بردارم؟ حضرت فرمود: اگر او خیانت کرد، تو خیانت مکُن و کاری را که بر او خُرده می‌گیری، خودت مرتکب نشو» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۵۲۷)؛

     الخصال ـ به نقل از ابوهارون نابینا: «امام صادق(ع) به من فرمود: ‌ای ابی‌هارون! خداوند تبارک و تعالی با خود عهد کرده‌است که خائنی را همجوار خود نکند.» هارون می‌گوید: «عرض کردم: خائن کیست؟ فرمود: آنکه درهمی یا چیزی از مال دنیا را از مؤمنی دریغ دارد و پنهان کند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۵۳۳)؛

     امام صادق(ع): «هریک از یاران ما که برادرش در مشکلی از او کمک بخواهد و وی با تمام توان خود، در کمک به او نکوشد، هرآینه به خدا و پیامبر او و مؤمنان خیانت کرده‌است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۵۳۴).

۹٫     ایثار به مثابه استحکام جامعه ـ الکافی ـ به نقل از اَبان بن تغلب: «[به امام صادق(ع)] گفتم: مرا از حقّ مؤمن بر مؤمن، آگاه فرما. فرمود: ابان! این موضوع را بگذار و از آن، بگذر! گفتم: نه، فدایت شوم. و به ایشان اصرار ورزیدم. پس فرمود: ای ابان! [از حقوق مؤمن بر مؤمن، این است که] دارایی‌ات را با او به دو نیم، قسمت کنی. سپس به من نگریست و چون حالت [اِعجاب]دست داده به مرا دید، فرمود: ای ابان! مگر نمی‌دانی که خداوند عزّوجل از ایثارگران یاد کرده‌است؟ گفتم: چرا، فدایت شوم. فرمود: هر گاه دارایی‌ات را با او قسمت کنی، هنوز ایثار نکرده‌ای؛ بلکه تو و او یکسانید. وقتی ایثار می‌کنی که از نیم دیگر هم به او بدهی!» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱).

۱۰٫     رابطۀ آسایش و آرامش فردی و اجتماعی ـ

     امام صادق(ع): «خوشی و آسایش در خشنودی و یقین است و غم و اندوه، در شک و ناخشنودی» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۷۱۵)؛

     امام صادق(ع): «بالاترین آسایش، چشم امید برکَندن از مردم است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۷۱۶).

۱۱٫     ارتباطات میان‌فردی: شیوه‌ای برای تقویت ارتباطات اجتماعی ـ

     امام صادق(ع): «محبت ورزیدن نیکان به یکدیگر، پاداشی است برای نیکوکاران و مهرورزی بَدان به نیکان، فضیلتی است برای نیکان و دشمنی بَدان با نیکان، زیور نیکان است و دشمنی ورزیدن نیکان با بَدان، مایۀ خواری و رسوایی بَدان است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۷۷)؛

     امام صادق(ع): «از نشانه‌های دین‌دوستی آدمی این است که برادرش را دوست داشته باشد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۷۸)؛

     امام صادق(ع): «حارث اعور به امیرالمؤمنین عرض کرد:‌ ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند که دوستت می‌دارم. حضرت فرمود:‌ ای حارث! اگر واقعاً مرا دوست داری، پس سعی کن با من مشاجره نکنی، مرا به بازی نگیری، برای خودنمایی با من بحث نکنی، با من شوخی نکنی و مرا از آنچه هستم، فروتر یا فَراتر نبَرى (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۸۲)؛

     امام صادق(ع): «برادران در میان خود، به سه چیز نیازمندند که اگر به کار بَندند، دوستی می‌پاید وگرنه، از یکدیگر جدا  و دشمن هم می‌شوند. آن سه چیز این‌هاست: انصاف با یکدیگر، مهربانی با یکدیگر و حسد نبُردن به هم» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۸۵)؛

     امام صادق(ع): «مؤمن برادر مؤمن است؛ همچون یک پیکر که هرگاه عضوی از آن به درد آید، دیگر اندام‌ها آن درد را حس می‌کنند؛ ارواح آن‌ها از یک روح است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۶۲).

    ج/ محورها و عناصر گفتمان‌های اجتماعیِ دینی در روایات امام صادق(ع)

بحث‌های مختلفی که تاکنون در این مقاله آمده‌اند، زمینه‌ساز نظریه‌پردازی دربارۀ گفتمان‌های مختلف اجتماعی (Fairclongh, 1995) است که با الهام از سخنان و رفتار امام صادق(ع)، می‌توان به آن‌ها اشاره نمود.

در اینجا، نظریه‌پردازی‌ها در مورد گفتمان‌های مزبور، به عنوان مقدمه‌ای برای طراحی نظریات و الگوهای دقیق‌تر و عمیق‌تر دیده شده‌اند. بدیهی است این مقدمه می‌تواند مورد نقد قرار گیرد. آنچه در این زمینه حائز اهمیت است، طرح چارچوبی برای این نوع از نظریه پردازی‌ها، با الهام از روایات و گفتمان‌های مختلف معصومین(ع) است که به نظر می‌رسد از جنبه‌های گوناگون، می‌تواند بدیع، مفید و در رشد علوم اجتماعیِ اسلامی، تأثیرگذار باشد؛ لذا، محورهای ذیل را می‌توان دیدگاه‌های نظری با همان گرایش نظریه‌پردازی دانست و چاره‌ای نیست که آن‌ها را در این مرحله، از بررسی همان رویکردهای گفتمانی، از نوع «پارادایم‌های اجتماعی» بدانیم که می‌توان آن‌ها را در هر عصر، شناسایی نمود. این گفتمان‌ها، جریان‌های فکری و اجتماعی گوناگونی را در جامعۀ اسلامی به وجود آورده‌است که اگرچه از نظر ظاهری با همدیگر متفاوت‌اند، از ماهیت دینی واحدی برخوردارند.

این ماهیت، همان‌گونه که اشاره کردیم، بر محور «دال مرکزی» که در مفهوم کلیِ «اسلام» نهفته‌است، مبتنی است. بنابراین، با توجه به اینکه در این مرحله، دست‌یابی به نظریۀ نهایی، بر مبنای استقرای کامل روایات امام صادق(ع) و مقایسۀ هر روایت با قرآن، احادیث و روایات دیگر معصومین(ع) و نیز بررسی‌های مربوط به حوزه‌های عقلانی، امکان‌پذیر نیست، دستاوردهای حاصل در این رابطه را می‌توان گفتمان‌هایی دانست که در زمینه‌های اجتماعی عمومی، شکل گرفته و مطرح شده‌اند. گفتمان‌های به وجود آمده، با عنوان کلی «گفتمان اجتماعی دینی» دارای سه محور اصلی گفتمانی هستند. علاوه بر این سه محور، گفتمان مزبور سه عنصر اصلی زمینه‌ای نیز دارد که گفتمان مزبور در آن زمینه شکل گرفته‌است.

۱٫     محورهای گفتمان اجتماعی دینی ـ گفتمان‌های مزبور بر سه محور ذیل استوارند: روایت، زمینه و بازنمایی.

*     روایت ـ روایت، نوعی از تشریح زندگی است که در آن، انسان نقش اساسی دارد. در این داستان روایی، نه‌تنها خالق روایت حضور کامل دارد، بلکه در همۀ موارد، راوی داستان همراه با داستان نفس می‌کشد. متن روایت اگرچه توسط راوی مطرح می‌شود، اما در اینجا خالق روایت است که حضور تامّ خود را بر متن تحمیل می‌کند. راوی در چنین موقعیت روایی، تنها یک رابط و ناقل است، اما به‌رغم آن، صحت و سقم این روایت یا به عبارت دیگر، اعتبار آن، به همین راوی بستگی دارد. متن نیز با خالق اصلی، پیوند معنوی یافته‌است؛ لذا، روایت تنها تشریح یک مسئله، موضوع، حادثه یا رفتار نیست؛ بلکه فراتر از آن، تعیین یک خط مشی، یک استراتژی رفتاری و یک جریان فرهنگی ـ دینی است.

ارزش این روایت با خالق آن است. معنویت خالق روایت، متن روایت را فراتر از معنای لفظی خود، به ساحت‌های مختلف معنایی می‌برَد که می‌توان همه را در مفهوم «اسلام» جمع دانست؛ لذا، روایت در اینجا به گفتمانی تبدیل می‌شود که با تفکر، قدرت و ایدئولوژی ارتباط دارد. تفکر، ریشه در عقل و عقلانیت دارد و قدرت، در نیروی معنوی و ولایی امام(ع)، و ایدئولوژی منعکس‌کنندۀ حوزۀ دینی است. با این شاخصۀ مهم، گفتمان مزبور به گفتمان دینی تبدیل شده‌است.

*     زمینه ـ همۀ روایات در یک زمینۀ خاص خلق می‌شوند. این زمینه نه‌تنها شرایط و موقعیت روایت و گفتمان آن را تبیین می‌کند، بلکه فراتر از آن، معنای آن را نیز شکل می‌دهد. زمینه در اینجا فراتر از تاریخ، زبان، فرهنگ، زمان و مکان، و به عبارتی، فراتاریخی، فرازبانی، فرافرهنگی، فرازمانی و فرامکانی است. از همین منظر است که بیشتر روایات نقل شده از امامان معصوم(ع) از یک معنای فراگفتمانی خاص برخوردارند و به یک فراگفتمانیِ عام در همۀ زمان‌ها و مکان‌ها تبدیل شده‌اند.

*     بازنمایی ـ شیوۀ بازنمایی روایی از روش‌های مختلف برجسته‌سازی (فرد، حادثه، رفتار)، تبیین موقعیتی (شرایط، وضعیت، اهمیت) و کُلیّت بیانی (فرازمانی، فرامکانی، فرامصداقی) برخوردار است. این شیوۀ طرح مسائل فرهنگی و اجتماعی، توانسته‌است که در آنِ واحد، از مرزهای محصور موقعیت‌های خاص عبور کرده و به فرامرزهای غیرمحصور زمانی و مکانی گام بگذارد. این ویژگی مهم، پیوند معنایی روایت‌ها را با بشریت، در عصرهای مختلف گسترش و تعمیق داده‌است.

۲٫     عناصر گفتمان اجتماعی دینی ـ گفتمان اجتماعی دینی دارای عناصری اصلی است و بدون تحقق این عناصر، گفتمان مزبور شکل نمی‌گیرد؛ اگرچه همۀ این عناصر با یکدیگر هم‌تراز نیستند، اما برای شکل‌گیری گفتمان مزبور، باید با همدیگر باشند. این پیوستگیِ عناصر، ضرورت تحقق گفتمان است؛ نه به این معنا که آن عناصر مکمل وجودی همدیگرند.

عناصر مزبور عبارت‌اند از: «امام معصوم(ع)»، «راوی» و «مخاطب». حضور هر سه عنصر در استمرار گفتمان امام معصوم(ع)، حیاتی است. روایت، بدون امام معصوم(ع) وجود خارجی پیدا نمی‌کند؛ به عبارت دیگر، خالق اصلی روایت دینی، شخص معصوم(ع) است. از سوی دیگر، اگرچه امام معصوم(ع) خالق اصلی روایت است، اما بدون «راوی»، این روایت واقعیت تاریخی پیدا نمی‌کند. راوی از همین منظر است که باید مورد وثوق کامل باشد. به عبارت دیگر، «راوی» باید با شخصیت حقیقی امام(ع) از نظر ایمان اعتقادی، سطح علمی و التزام عملی به اسلام، سنخیت مناسبی داشته باشد. عنصر دیگر که در استمرار قطعی گفتمان مزبور تأثیر دارد، تعهد «مخاطبان» نسبت به پیروی و حفاظت علمی و عملی از گفتمان مذکور است. در تاریخ اسلامی بسیاری از گفتمان‌های مطرح شده، مثلاً در زمان امویان یا عباسیان، به لحاظ نداشتن یک یا چند عنصر اساسی از عناصر سه‌گانۀ مزبور، محکوم به مرگ و دچار وقفۀ تاریخی شده‌اند.

گسترۀ مخاطبان امام صادق(ع) تنها شامل شیعیان اثنی عشری نیست؛ بلکه بسیار فراتر از آن، بسیاری از پیروان مذاهب اسلامی را نیز در بر گرفته‌است. مخاطبان نیز در پذیرش، هضم و گسترش این گفتمان سهم اساسی دارند. این مخاطبان علاوه بر استفاده از همۀ روش‌های علمی و فقهی برای استناد به روایت، باید از قدرت عقلانیت بهره‌برداری کنند و از ضرورت استناد به روایت نیز اطمینان یابند تا بتوانند سهمی در گفتمان مزبور داشته باشند. بدون درک مداوم، همراه با موقعیت‌شناسی و درک شرایط واقعی برای تحقق مفهوم یک روایت توسط مخاطب، نمی‌توان به ادامه و استمرار عملی و حتی علمیِ ـ به معنای فهم فردی یا اجتماعیِ ـ روایت یقین پیدا کرد.

     نظریه‌های اجتماعی برساخته از روایات امام صادق(ع)

نظریه‌های اجتماعی برساخته از روایات منسوب به امام صادق(ع) را می‌توان حداقل به هشت نظریۀ مهم تقسیم کرد که در اینجا به اختصار، تشریح خواهند شد. بدیهی است این‌گونه تقسیم‌بندی‌ها نه بر سَبیل حصر و نه بر مبنای مرزبندی دقیق صورت گرفته‌اند و در بسیاری از موارد، به لحاظ گستردگی معنایی، هم‌پوشانی‌هایی میان آن‌ها دیده می‌شود.

*     نظریۀ گفتمان اجتماعی دینی ـ مقصود اصلی از «گفتمان اجتماعی دینی»، رویکرد کلی امام(ع) در خلق یک گفتمان اجتماعی حول محور دین است. این گفتمان اجتماعی مرزهای واضحی میان خود و دیگر گفتمان‌های غیردینی ـ به ویژه غیراسلامی ـ دارد. اصولاً یکی از مهم‌ترین اقدامات امامان معصوم(ع) در طول تاریخ، جریان‌سازی اندیشه‌ای و گفتمان‌سازی اسلامی بوده‌است؛ طوری که این جریان بتواند هویت اجتماعی جامعه را بر محور ماهیت اسلامی شکل داده و ماندگار سازد. بسیاری از قیام‌ها، سکوت‌ها، اعتراضات، صلح‌ها، مناظره‌ها، مخالفت‌ها، درگیری‌ها و توافق‌ها به همین دلیل صورت گرفته و ادامۀ حیات ماهیتِ واقعی و ناب اسلام، در آن‌ها مهم‌ترین هدف بوده‌است. به برخی از این روایات در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «خداوند عزّوجل ایمان را به هفت بخش تقسیم کرده‌است: نیکوکاری، راستگویی، یقین، خشنودی، وفاداری، دانش و بُردبارى» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۴۴۲)؛

     امام صادق(ع): «ملعون است، ملعون، کسی که بگوید ایمان، گفتار است بدون کردار» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۳۷۱)؛

     امام صادق(ع): «اگر بندگان، همه حق را توصیف کنند و به آن عمل نمایند، اما در دل‌هایشان به حق بودن آن اعتقاد نداشته باشند، سودی نبُرده‌اند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۳۷۲)؛

     امام صادق(ع): «سه چیز محبّت می‌آورد: دینداری، فروتنی وبخشندگى» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۲۱۱)؛

     امام صادق(ع): «شادی در سه چیز است: در وفاداری و رعایت حقوق وایستادگی در برابر سختی‌های زمانه» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۶۳۴)؛

     امام صادق(ع): «شش چیز در مؤمن نباشد: تنگنایی، تیره‌روزی (بی‌خِیرى)، حسادت، لجبازی، دروغ و تجاوز» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۴۹۲)؛

     امام صادق(ع): «زن باید نسبت به شوهرِ سازگار خود، سه نکته را رعایت کند: حفظ کردن خود از هر گناه (آلودگى)، تا شوهرش در هرحالِ خوشایند یا ناخوشایند، در دل به او اطمینان داشته باشد و [دیگر ] مراقبت از او و زندگی‌اش، تا شوهرش در صورتی که لغزشی از وی سر زند، نسبت به وی عطوف ومهربان باشد و [سوم] اظهار عشق به او، با خوش‌زبانی و دلبری و سر و وضع مناسب و خوشایند در نظر او» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۰۶۶).

*     نظریۀ جامعه‌شناسی فردی (تربیت فردی)ـ در گفتمان اسلامی، تربیت فردی یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای تربیت اجتماعی تلقی می‌گردد. این تربیت، زمینه‌ساز تربیت اجتماعی است که می‌تواند هویت اسلامی را بازنمایی کند. نظریۀ جامعه‌شناسی فردی از دیدگاه امام صادق(ع) دارای چندین بُعد و ویژگی است که تنها به چند بُعد آن اشاره می‌شود:

*     غلبه بر نفس ـ امام صادق(ع): «مؤمن، مغلوب فَرْج و رسوای شکم خود نمی‌شود» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۵۶۱).

*     پرهیز از ریاکاری ـ امام صادق(ع): «از ریاکاری بپرهیز؛ زیرا هرکه برای غیرخدا کاری کند، خدا او را به همان کسی که برایش کار کرده‌است، وا گذارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۹۹۱)؛  «بنده را چه زیان که هرگاه خدا او را بشناسد، مردم نشناسندش؟! هرکه برای چشم مردم کار کند، پاداشش به عهدۀ مردم است و هرکه برای خدا کار کند، پاداشش با خداست و بی‌گمان هرگونه ریا، شرک است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۶۹۹۲).

*    پرهیز از سعایت کردن ـ امام صادق(ع) به نقل از از پدرانش(ع): «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بدترین مردم، مُثلِّث است. عرض شد:‌ ای رسول خدا! «مثلِّث» کیست؟ حضرت فرمود: کسی که از برادر خود، نزد حاکم سعایت می‌کند و در نتیجه، هم خودش، هم برادرش و هم حاکم را به ورطۀ هلاکت می‌اندازد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۹۳۹۶).

*     دوری از ارتباط با سفیه ـ امام صادق(ع): «با بی‌اعتنایی به سفیه و ندادن جواب او، با وی مقابله کن تا مردم جانب تو را بگیرند؛ زیرا کسی که جواب سفیه را بدهد و مقابله به مثل کند، هیزم روی آتش نهاده‌است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۸۳۹).

*   محاسبۀ نفس ـ امام صادق(ع): «هرکس دو روزش یکنواخت باشد، مغبون است و هرکس فردایش بدتر از امروزش باشد، فریب‌خورده است و هرکس کاستی‌های خود را جست‌وجو نکند، پیوسته در کاستی مانَد و هرکس کاستی‌اش بپاید، مرگ برایش بهتر است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۶۲۱).

۳٫     نظریۀ جامعه‌شناسی اجتماعی (هویت سازی) ـ نظریۀ جامعه‌شناسی اجتماعیِ برساخته از روایات امام صادق(ع)، دارای ابعاد و مفاهیم مختلفی است که مهم‌ترین آن، «هویت‌سازی» است. شاید هویت‌سازی اسلامی را بتوان اساسی‌ترین نظریۀ جامعه‌شناسی اجتماعی امام(ع) دانست. در این هویت‌سازی، ویژگی‌های جامعه اسلامی تعریف می‌شود و جامعه ترغیب می‌گردد که خود را به این هویت آشکار و دوباره معرفی سازد. به عبارت دیگر، این نظریه نه‌تنها بازتابی از ویژگی‌های خاصّ جامعۀ اسلامی است، بلکه در عین حال، شکستن ساخت‌های کهنه و غیراسلامی و ساختن ساخت‌های جدید اسلامی است. به برخی از این روایات در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «دوستداران ما کسانی‌اند که در برابر فرمان ما تسلیم بوده و از آثار ما پیروی و در همۀ امور به ما اقتدا کنند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۲۸)؛

     امام صادق(ع): «ما ریشۀ همۀ خوبی‌ها هستیم و هر نیکی، ثمرۀ شاخه‌های ماست. از جملۀ نیکی‌هاست: توحید، نماز، روزه ، فرو خوردن خشم، گذشت از بدی‌کننده، ترحّم به فقیر، رسیدگی به همسایه و اعتراف به فضل فضلا. دشمن ما [نیز ] ریشۀ همه بدی‌هاست و هر زشتی و بدکاری، ثمرۀ شاخه‌های اوست؛ از جمله: دروغ، بُخل،
سخن‌چینی، بریدن از خویشاوندان، ربا خواری، به ناروا خوردنِ مال یتیمان، تعدّی از حدودی که خدا دستور داده‌است، ارتکاب زشتی‌های آشکار و نهان، زنا، دزدی و هر زشتی دیگری از این دست. پس دروغ می‌گوید کسی که بگوید با ماست، ولی به شاخه‌های دشمن ما چنگ آویزد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۴۸).

۴٫     نظریۀ جامعه‌شناسی علمی (بسط علم اسلامی، افق‌سازی مذهبی، نظریه‌پردازی دینی) ـ یکی از ویژگی‌های مهم نظریۀ جامعه‌شناسی علمی امام صادق(ع) در مناظرات ایشان با افراد مختلف شکل گرفته‌است. این مناظرات در حقیقت، خط‌مشی کلی این نظریه و حدود و ثغور و ویژگی‌های آن را تعیین می‌کند. بیشترین خصوصیات مطرح شده در این نظریه، روش‌ها و اخلاق حاکم بر طرح مسائل علمی و مباحثات کلامی است که می‌توان از این شیوه‌ها و روش‌ها، نظریه‌های مختلفی را استخراج نمود. در این زمینه، می‌توان به سه ویژگی مهم دیگر نظریۀ جامعه‌شناسی علمی، یعنی «بسط علم اسلامی»، «افق‌سازی مذهبی» و «نظریه‌پردازی دینی» اشاره نمود. به برخی از این روایات در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «از اندرزهای لقمان به فرزندش این بود که: … فرزندم! از روزها و شب‌ها و اوقات خود، بخشی را به تحصیل علم اختصاص بده؛ زیرا تو هرگز برای خود خُسران و ضایعه‌ای چون ترک علم نخواهی یافت» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۶۳۴)؛

     امام صادق(ع): «بهترین میراثی که پدران برای فرزندان می‌گذارند، ادب است، نه ثروت؛ زیرا که ثروت می‌رود و ادب می‌ماند» مسعده (راوی حدیث) می‌گوید: «مقصود حضرت از ادب، دانش است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۴۵)؛

     امام صادق(ع)  در بخشی از مناظرۀ خود با یک زندیق، فرمود: «اگر بگویی خدا دو تاست، از این دو حالت بیرون نیست که یا هر دو از هر جهت، یکسان‌اند یا از تمام جهات، متفاوت‌اند. از آنجا که ما آفرینش را نظام‌مند می‌بینیم و فلک را در گردش و آمد و شد شب و روز و خورشید و ماه را مرتّب، درستیِ کار و تدبیر و هماهنگی امور، دلالت بر این دارد که مُدبّر، یکی است.
وانگهی، اگر ادعا کنی خدا دو تاست، لازمه‌اش این است که فاصله‌ای میان آن‌ها باشد تا دو تا بودن آن‌ها صدق کند. در این صورت، آن فاصله، خود، خدای سومی است که همچون آن‌ها قدیم است و در نتیجه، اعتقاد به خدای سومی بر تو لازم می‌آید و اگر سه خدا ادّعا کنی، همان چیزی لازم می‌آید که در مورد اعتقاد به دو خدا گفتیم؛ یعنی باید میان آن‌ها، دو فاصله باشد که در این صورت، وجود پنج خدا لازم می‌آید و به این ترتیب، تعداد خدایان تا بی‌نهایت پیش می‌رود» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۲۴۷۴).

۵٫     نظریۀ جامعه‌شناسی سیاسی (امامت، هدایت، عدالت)ـ نظریۀ جامعه‌شناسی سیاسی امام صادق(ع) دارای ابعاد بی‌شماری است که تنها به سه ویژگی آن یعنی «امامت»، «هدایت» و «عدالت» اشاره می‌شود. همان‌گونه که قبلاً نیز مورد اشاره قرار گرفته‌است، زبان حاکم بر روایات و سخنان امام(ع)، دارای یک بُعد مهم سیاسی ـ اجتماعی در بحران‌زدایی و ایجاد آرامش در جامعه است. این ویژگی در عصر امام(ع) از حساسیت مهمی برخوردار بود و توانست هویت اسلامی، به‌ویژه شیعی را از بحران‌ها و خطرات مهم محافظت نماید. ویژگی‌های دیگر نظریۀ جامعه‌شناسی سیاسی امام(ع)، «تأکید بر امامت حق»، «هدایت واقعی» و «عدالت در حاکمیت» بوده‌است که می‌توان گفت ساختار اصلی این نظریه را تشکیل می‌دهد. البته به لحاظ تنوع روایات در این زمینه، نمی‌توان به همۀ این ابعاد پرداخت و تنها به برخی از روایات در این رابطه اشاره می‌گردد:

     امام صادق(ع): «بیشترین افسوس را در روز قیامت، کسی می‌خورَد که سخن از عدالت بگوید، اما خود با دیگران به عدالت رفتار نکند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۴۱۲۱)؛

     امام صادق(ع): «نشانۀ ایمان راستین آن است که حقّ را هرچند به زیانت باشد، بر باطل، اگر چه سودَت رساند، ترجیح دهی» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۴۲۶۸)؛

     امام صادق(ع): «اگر بندگان، پیشوای ستمگر را که از جانب خدا نیست به زمامداری گیرند، خداوند کارهای شایسته‌ای را که انجام می‌دهند، نخواهد پذیرفت» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۶۰)؛

     امام صادق(ع) فرمود: «زمین ـ از همان‌گاه که پدید آمده ـ از حجّتی دانا که هر حقّی را که مردم به دست فراموشی می‌سپارند، زنده کند، تهی نبوده‌است.» آنگاه، این آیه را تلاوت فرمود: «می‌خواهند با دهان‌های خود، نور خدا را خاموش کنند؛ حال آنکه خدا نور خود را کامل خواهد کرد؛ اگرچه کافران را ناخوش آید» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۷۰)؛

     امام صادق(ع): «در زمین، همیشه حجّت هست؛ زیرا مردم را اصلاح نمی‌کند مگر حجّت و زمین را به سامان نمی‌آورد، مگر حجّت» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۸۶).

۶٫     نظریۀ جامعه‌شناسی امنیتی (استراتژی تقیه، تاکتیک رازداری) ـ محافظت از اسلام ناب محمدی و پیروان آن یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های امامان معصوم(ع) و از جمله، امام صادق(ع) بوده‌است. یکی از شیوه‌های مهمی که به عنوان استراتژی صیانت و محافظت از این آیین و پیروان آن مطرح بوده‌است، «تقیه» و تاکتیک عمدۀ آن، «رازداری» است که مورد تأکید قرار گرفته‌است. این شیوه و روش امنیتی و محافظتی توانسته‌است این شجرۀ طیبۀ فکری و مردمی را از گزند آفات سیاسی، حکومتی، گروهی، درگیری‌های مذهبی و قومی محافظت نماید. نظریۀ جامعه‌شناسی امنیتی بر مبنای روایات امام صادق(ع)، نه‌تنها در مورد پیروان مکتب ولایت، بلکه فراتر از آن، برای محافظت از جامعۀ اسلامی در مقابل کفر و سرپیچی درون جامعۀ اسلامی و بیرون آن طراحی شده‌است. به برخی از روایات در این زمینه اشاره می‌گردد:

     حسن بن زید بن علی، از امام صادق(ع)، از پدرش نقل می‌نماید: «رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم مکرّراً می‌فرمود: لا ایمان لمن لا تقیّه له (=کسی که تقیّه نکند، دارای ایمان نیست) و می‌فرمود: خدای تعالی فرموده (الاّ أن تتّقوا منهم تُقاه)» (حرعاملی، ۱۳۶۷؛ وسائل الشیعه، کتاب امر به معروف، باب ۲۴)؛

     امام صادق(ع): «استعمال التّقیه لصیانه الاخوان فان کان هو یحمی الخائف فهو من اشرف خصال الکرام» (= عمل به تقیّه، برای حفظ برادران ایمانی است و اگر عمل مذکور، بیمناکی را از هراس رهانده و حفظ نماید، شریف‌ترین علائم کرم و بزرگواری است) (حرعاملی، ۱۳۶۷؛ وسائل الشیعه، کتاب امر به معروف، باب ۲۸)؛

     حضرت صادق(ع) از پدران بزرگوارش، از حضرت امیرمؤمنان(ع) نقل فرموده: «التّقیّه دینی و دین اهل بیتی» (= تقیّه، دین من و دین اهل بیت من است) (مستدرک‌الوسائل، میرزا حاجی نوری، کتاب امر به معروف، باب ۲۳، به نقل از محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵).

استراتژی تقیه به عنوان رویکرد اصلی نظریۀ جامعه‌شناسی امنیتی امام صادق(ع) را می‌توان به چندین بخش، تقسیم نمود که به آن‌ها اشاره می‌شود:

*     تقیۀ سیاسی ـ «ابوالعبّاس سفّاح برای او [امام صادق(ع)] لباس بارانی فرستاد که یک طرف آن سفید و طرف دیگر آن سیاه بود. امام(ع)آن را پوشید و فرمود: اما انّی البسه و انا اعلم انّه لباس اهل النّار» (= من آن را می‌پوشم در حالی که می‌دانم لباس اهل آتش است) (حرعاملی، ۱۳۶۷، ج ۳: ۲۷۹). در روایت دیگری به همین مضمون، چنین وارد شده است که امام(ع)حتی آستر و پنبۀ لباس‌های خود را سیاه کرده بود (حرعاملی، ۱۳۶۷، ج ۳: ۲۸۰).

*     تقیۀ اجتماعی ـ «کظم الغیظ عن العدو فی دولاتهم تقیّه حزم لمن اخذ بها و تحرّز من التعرّض للبلاء فی الدّنیا» (= فرو بردن خشم از دشمن در زمان حکومت آن‌ها از روی تقیّه، احتیاط است برای کسی که آن را عمل کند و دوری جُستن از بلا در دنیا) (مجلسی، ۱۴۱۲، ج ۷۵: ۳۹۹).

*     تقیۀ فقهی ـ ابوبصیر از امام صادق(ع) دربارۀ جواز سجده بر گلیم می‌پرسد و امام(ع) جواب می‌دهد: «اذا کان فی تقیّه فلابأس به» (= اگر در حالت تقیّه باشد، اشکالی ندارد) (حرعاملی، ۱۳۶۷، ج۵: ۵۹۶).

*     تقیۀ کلامی ـ از امام صادق(ع) پرسیدند: «زده شدن گردن‌ها برای شما محبوب‌تر است. یا برائت از علی علیه‌السلام؟» حضرت فرمود: «رُخصت (استفاده از تقیّه) برای من محبوب‌تر است» و آنگاه به آیۀ نازل شده در شأن عمّار استناد نمودند (حرعاملی، ۱۳۶۷، ج ۱۱، ص ۴۷۹، ح ۱۲). در مورد رازداری نیز به برخی از رویات موجود اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «سینۀ تو، گنجایش بیشتری برای راز تو دارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۵۹۴)؛

     امام صادق(ع): «راز تو جزئی از خون توست؛ پس نباید که در رگ‌های غیر تو جریان یابد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۶۰۰)؛

     امام صادق(ع): «دوستت را از راز خود آگاه مکن؛ مگر بر رازی که اگر دشمن از آن آگاه شود، نتواند به تو زیانی رساند؛ زیرا دوست نیز ممکن است روزی دشمن شود» (محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، روایت ۸۶۰۱).

۷٫     نظریۀ جامعه‌شناسی فرهنگی ـ نظریۀ جامعه شناسی فرهنگی در حقیقت، تبیین‌کنندۀ رویکردهای فرهنگی است که عمدتاً می‌توان آن را به شکل کلی، در همۀ روایات امامان معصوم(ع)، از جمله امام صادق(ع)، مشاهده نمود، اما در اینجا تلاش شده ‌ست که برخی از روایات که به شکل ویژه‌ای به مسائل فرهنگی خاص اشاره می‌کنند، آورده شوند. روایات ذیل به عنوان نمونه مورد اشاره قرار می‌گیرند:

     امام صادق(ع): «من به سه کس ترحّم می‌کنم که شایستۀ مهربانی‌اند: عزیزی که به خواری افتاده و توانگری که نیازمند گشته و دانشمندی که خانواده اش و مردمانِ نادان ، او را خفیف و بی قدر می‌شمارند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۱۸۶)؛

     امام صادق(ع): «هرکس دوستی و دشمنی‌اش برای دین نباشد، دین ندارد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۳۵۳)؛

     امام صادق(ع): «نشانۀ دین‌دوستیِ آدمی، دوست داشتن برادرانش می‌باشد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۳۳۵۴)؛

     امام صادق(ع) ـ در بیان حقوق مؤمن بر مؤمن: «مهم‌ترینِ این حقوق آن است که براى او همان چیزى را دوست داشته باشى که براى خود دوست دارى و بر او نپسندى آنچه را بر خود نمى پسندى» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۴۳۲۴).

۸٫     نظریۀ جامعه شناسی اقتصادی (حلال بودن روزی، رفاه اقتصادی جامعه، حقوق کارگر) ـ همان‌گونه که قبلاً نیز مورد تأکید قرار گرفت، اسلام به اقتصاد، «به عنوان یک اصل، نه زیربنا» (علیدوست خراسانی، ۱۳۷۹: ۱۹-۲۰) می‌نگرد و آن را به مثابۀ یک خط‌مشی اجتماعی برای رشد جامعه، مورد تأکید قرار می‌دهد.

از امامان معصوم(ع)، روایت‌های بسیاری دربارۀ مسائل اقتصادی وجود دارد که ابعاد مختلفی را در این رابطه مطرح می‌کنند. در بخشی از روایات منقول از امام صادق(ع)، به سه ویژگی مهم در این زمینه تأکید شده‌است که عبارت‌اند از: «حلال بودن روزی» به عنوان یک تلاش اقتصادیِ فردی، «رفاه اقتصادی جامعه» به مثابۀ یک رویکرد مهم برای رشد اجتماعی و «حقوق کارگر» به منزلۀ مهم‌ترین رکن اقتصادی جامعه. برخی از روایات در این زمینه مورد اشاره قرار می‌گیرند:

     امام صادق(ع): «کسی که به خدا و روز واپسین ایمان دارد، نباید کارگری را به کار بگیرد، مگر آنکه او را از مبلغ مُزدش مطلّع سازد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۴)؛

     الکافی به نقل از شعیب: «گروهی را اجیر کردیم که تا عصر در باغ ابو عبداللّه (امام صادق) کار کنند. همین که کارشان تمام شد، آن حضرت به معتّب فرمود: پیش از آنکه عرق آنان بخشکد، مُزدشان را بپرداز» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۸)؛

     امام صادق(ع): «سه چیز است که همۀ مردم به آن نیازمندند: امنیت، عدالت، رفاه و فراوانی» (علیدوست خراسانی، ۱۳۷۹: ۱۷)؛

     امام صادق(ع): «هرکس دوست دارد دعایش مستجاب گردد، باید کسب‌وکار خود را پاک گرداند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۸۲۳).

    هـ/ رویکردهای نشانه‌شناسی در گفتمان روایی امام صادق(ع)

گفتمان‌ها با دربر داشتن نشانه‌های مختلف، با معنی‌های صریح تحت‌اللفظی هژمونیک و معانی فرالفظی سیال، با برداشت‌های ضمنی و محتوایی شکل گرفته و با توجه به موقعیت‌ها، شرایط، زمان‌ها و مکان‌های مختلف، معناهای گوناگون را بازتاب می‌دهند که این معناها، فرهنگ مسلط بر جامعه را منعکس می‌کنند. رویکردهای مختلف مورد استفاده از نشانه‌های موجود، می‌تواند گفتمان خاص را در سطوح مختلف معنایی مطرح نماید. این سطوح به نوع، فراگیری، سادگی یا سختی رمزگشایی، انجماد یا سیالیت معنایی و صراحت یا مبهم بودن نشانه‌های مورد استفاده بستگی دارد و می‌تواند برداشت‌های گوناگونی را در جامعه شکل دهد.

از روایات مختلف امام صادق(ع) می‌توان برخی از رویکردهای مورد استفاده در تحلیل‌های نشانه‌شناسی را کشف نمود که قطعاً چنانچه مورد مطالعۀ دقیق قرار گیرند، شیوه‌ها و نظریات بدیعی در این رابطه قابل دست‌یابی است.  در این زمینه، به برخی از روایات که شیوه‌هایی از مفاهیمِ مورد استفاده در تحلیل‌های نشانه‌ای را به کار گرفته‌اند، اشاره می‌گردد:

۱٫     استفاده از مفهوم جانشینی ـ واژه‌های «همنشینی» و «جانشینی» از مفاهیم مهم در روش‌های تحلیل نشانه‌شناسی است. در بسیاری از مناظرات امام صادق(ع)، مفاهیم مزبور، به‌ویژه مفهوم «جانشینی» برای القای معنای تعارض استفاده شده‌است و این مفهوم در اقناع یا حداقل ساکت کردن طرف مقابل تأثیرگذار بوده‌است. به برخی از این موارد اشاره می‌شود:

     «امام صادق(ع) در یکی از مناظره‌ها به ابن ابی‌العوجاء فرمود: تو مخلوق هستی یا غیرمخلوق؟ عبدالکریم بن ابی‌العوجاء گفت: من غیرمخلوق هستم! امام(ع) فرمود: به من بگو اگر مخلوق بودی، چگونه وضعی داشتی؟ عبدالکریم مدّت درازی خاموش ماند و جوابی نداد و در حالی که با چوب مقابلش بازی می‌کرد، می‌گفت: دراز، پهن، گود، کوتاه، متحرّک، ساکن؛ همۀ این‌ها صفت مخلوق است. امام(ع) فرمود: اگر برای مخلوق صفاتی جز این‌ها نمی‌دانی، پس خودت را مخلوق بدان؛ زیرا که این صفات را در خودت می‌یابى» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۵۱۷۰)؛

     امام صادق(ع) در حدیث مفضّل فرمود: «آیا اندیشیده‌ای که اگر انسان از میان این ویژگی‌ها، فقط حافظه را کم داشت، حال و روزش چگونه بود و اگر موضوعات سودمند و زیانبار و گرفته‌ها و داده‌ها و دیده‌ها و شنیده‌های خود را در حافظه‌اش نگه نمی‌داشت، چه اختلالاتی در کارها و زندگی و تجربیاتش به وجود می‌آمد؟… اگر راهی را بارها و بارها می‌پیمود، باز آن را گم می‌کرد؛ اگر همۀ عمر درس می‌خواند، دانشی را به خاطر نمی‌سپرد، به دینی اعتقاد نمی‌یافت و از تجربه‌ای بهره‌مند نمی‌شد و نمی‌توانست از گذشته‌ها، کمترین عبرتی بگیرد؛ به طور کلی، سزاوار بود که از انسان بودن، یکسره خارج شود… بالاتر از نعمتِ حافظه برای انسان، نعمتِ فراموشی است؛ زیرا اگر فراموشی نبود، هیچ‌کس هیچ مصیبتی را از یاد نمی‌بُرد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۴۱۹۰).

۲٫     برداشت تعارضی ـ طبق نظریۀ هال در رمزگُذاری و رمزگشایی (هال، ۱۳۸۲) متون مختلف را می‌توان با سه نوع برداشت، مورد رمزگشایی قرار داد: «برداشت‌های هژمونیک»، «برداشت‌های توافقی ـ تعارضی» و «برداشت‌های تعارضی». در برداشت‌های تعارضی، به‌رغم وجود معنایی هژمونیک و حتی صریح، رمزگُشایی بر خلاف معنای مزبور صورت گرفته و نوعی از تعارض معنایی را منعکس می‌کند. به یکی از روایات به عنوان نمونه، در این زمینه اشاره می‌گردد: امام صادق(ع): «گروهی می‌گویند که من امام آن‌ها هستم. به خدا قسم که من امام آن‌ها نیستم . خدا لعنتشان کند! هرچه من پرده‌پوشی می‌کنم ، آنان پرده‌دَری می‌کنند. من می‌گویم: چنین و چنان؛ آنان می‌گویند: مقصودش فلان و بهمان است. من در حقیقت، امامِ کسی هستم که اطاعتم کند» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۰۱۱۶).

۳٫     دوری از ابهام ـ دوری از ابهام لفظی یا معنایی و تأکید بر صراحت و روشنی و به‌عبارتی، معنای هژمونیک قابل رمزگشایی، برای ایجاد ارتباط فعال و درک معنا مهم است و در فرهنگ‌سازی، یکی از عناصر اصلی به شمار می‌آید. برخی از روایات، از جمله روایات ذیل، چنین معنایی را بازگو می‌کنند:

     امام صادق(ع): «هرگاه از یکی از شما سؤالی شد که پاسخش را نمی‌داند، بگوید: نمی‌دانم و نگوید: خدا داناتر است؛ زیرا با این جمله، در دل دوست خود شک و تردید می‌افکند، امّا هرگاه کسی که از او سؤال شده، بگوید: نمی‌دانم، پُرسنده به او بدگمان نمی‌شود» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۲۶۱)؛

     امام صادق(ع): «هرکس به هر سؤالی که از او می‌شود، پاسخ دهد، دیوانه است!» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۸۲۶۳).

۴٫     بلاغت بیان: معنا و برهان ـ استفاده از شیوه‌های بلیغ در بیان گفتمانی، در انتقال معنا و رمزگشایی حائز اهمیت است. بلاغت در اینجا تنها استفاده از کلمات خاص که نوعی از برتری لفظی را منعکس کند، نیست؛ بلکه فراتر از آن، آنچه در روایات امام(ع) در مورد بلاغت بیان شده‌است، عمدتاً ناظر بر قدرت معنایی و دلالت برهانی است که می‌تواند منعکس‌کنندۀ قدرت فرهنگی و ایدئولوژیک باشد. به روایات ذیل در این زمینه اشاره می‌شود:

     امام صادق(ع): «بلاغت به [معناى] تندی زبان و پَرت‌وپلاگویی بسیار نیست؛ بلکه بلاغت، رساندن معنا و آوردن دلیل و برهانِ درست است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۹۸۶)؛

     امام صادق(ع): «بلاغت در سه چیز است: نزدیک شدن به معنای مورد نظر، دوری کردن از گفتار حَشو و زاید، رساندن معنای زیاد با عبارت کوتاه» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۹۸۸).

۵٫     شناخت زمان ـ شناخت زمان به‌ویژه در شکل «هم‌زمانی» و «درـ زمانیِ» آن و نیز فهم رابطۀ آن با موقعیت‌ها و شرایط مختلف، می‌تواند گفتمان و نشانه‌های مورد استفاده قرار گرفته در آن را از ویژگی‌های خاصی برخوردار نماید که در انتقال معنا، فرهنگ‌سازی و تأثیرگذاری اجتماعی مؤثر باشد. به یکی از روایات مهم در این زمینه اشاره می‌گردد: امام صادق(ع): «کسی که زمان خود را بشناسد، آماج اشتباهات قرار نگیرد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۷۸۲۴).

۶٫     سکوت معنادار در برابر کلام بیهوده ـ شاید یکی از مهم‌ترین شیوه‌های اخلاقی مورد استفاده در بسیاری از روایات، تأکید بر حق‌گویی یا سکوت برای جلوگیری از وقوع در گناه یا افتادن در اشتباهات جدی است که می‌تواند باعث بدبختی انسان در دنیا و آخرت شود. سکوت معنادار در مقابل کلام بیهوده، نشانه‌ای از نوعی هوشیاری طبیعی است که گاهی بیش از داشتن عقانیت برای پاسخ‌گویی، ناشی از شناخت شرایط است. به روایت ذیل در این زمینه اشاره می‌شود:

امام صادق(ع): «پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ خطاب به مردی که نزد ایشان آمد، فرمود: آیا تو را به کاری راهنمایی نکنم که بدان وسیله، خداوند تو را به بهشت بَرد؟ عرض کرد :چرا ‌ای رسول خدا! حضرت فرمود: از آنچه خداوند به تو ارزانی داشته‌است، بخشش کن. عرض کرد: اگر خودم از کسی که بدو بخشش می‌کنم نیازمندتر بودم چه؟ حضرت فرمود: ستم‌دیده را یاری کن. عرض کرد: اگر خودم از کسی که یاری‌اش می‌کنم ناتوان‌تر بودم چه؟ فرمود: برای آدمِ نادان کارسازی کن (یعنی او را راهنمایی کن). عرض کرد: اگر خودم از او نادان‌تر بودم چه؟ حضرت فرمود: زبانت را جز از خیر، ساکت نگه دار. آیا خوشحال نمی‌شوی که یکی از این خصلت‌ها در تو باشد وبه بهشتت کشاند؟» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۱۰۹۵۶).

۷٫     قدرت یعنی شایستگی ـ قدرت در اَشکال مختلف آن، اهمیت زیادی دارد. قدرت است که ساخت‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و دینی را شکل می‌دهد. فوکو (اسمارت، ۱۳۸۵) قدرت را از حوزه‌های سنتی آن به ساحت‌های گفتمانی کشانْد که نوعی از قدرت نرم‌افزاری را تداعی می‌کند. گرامشی (اعتماد، ۱۳۸۳) قدرت را در شکل هژمونی گفتمانی تعریف می‌کند که این هژمونی می‌تواند در شکل حاکمیت سیاسی، حاکمیت فکری، حاکمیت فرهنگی و حاکمیت دینی تجلّی کند. آلتوسر (۱۳۸۷) ایدئولوژی را به مثابۀ روح گفتمان‌های مسلط در جامعه می‌داند که بدون آن نمی‌توان به معنای سوژه‌ها دست یافت؛ اگرچه، در بیان دیگر، می‌توان گفت که وی از «روح» نوعی از قدرت وجودی تصور می‌کند که بدون آن، «وجود» معنای خود را از دست می‌دهد. به عبارت دیگر، این ایدئولوژی است که اصل قدرت گفتمان را بازنمایی می‌کند و لذا «ستیزهای معناییِ» (Semiotic Conflicts) موجود در گفتمان‌های مختلف، در حقیقت قدرت‌های نهفته ایدئولوژی‌هاست که رودرروی یکدیگر قرار می‌گیرند و تلاش می‌کنند هژمونی خود را بر یکدیگر غلبه دهند.

بالاخره، جوزف نای (۱۳۸۷) قدرت نرم‌افزاری را به جای قدرت سخت‌افزاری مطرح می‌کند که این قدرت می‌تواند در قدرت فکری، دانایی، ایدئولوژی، گفتمان، فرهنگ، روش، تحلیل، هدایت جامعه، چگونگی رهبری، برداشت‌ها، تصمیم‌ها، عملکردها و… تجلی یابد.

در گفتمان اجتماعی امام صادق(ع)، مفهوم «قدرت» از ویژگی خاصی برخوردار است که تا اندازۀ زیادی با مفهوم نرم‌افزاری آن هم‌خوانی دارد. قدرت در این دیدگاه، نوعی از «شایستگی» تعریف شده‌است که نه‌تنها در دانایی و توانایی علمی و اندیشه‌ای نهفته است، بلکه در «پاکدامنی» و «دوری از گناه» مستتر است. در اینجا، نوعی از «قدرت پاک» حاکم است که می‌تواند هژمونی خود را از پاکی اندیشه و عمل بر جامعه اِعمال کند و قدرت واقعی را متجلی سازد. با این دیدگاه، به برخی از روایات مختلف نگاه می‌کنیم:

     امام صادق(ع): »هرکس ادّعای امامت کند در حالی که شایستگی آن را ندارد، کافر است» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۹۸۵)؛

     امام صادق(ع): «از جمله چیزهایی که به سبب آن، کسی مستحقّ امامت می‌شود، پاکدامنی و پاکی از گناهان و معاصی هلاکت‌باری است که آتش دوزخ را سزامَندِ [آدمی] می‌کند و دیگر، آگاهی روشن از تمام حلال‌ها وحرام‌هایی که مردم بدان‌ها نیاز دارند و سوم، دانستن خاص و عام و محکم و متشابه قرآن، نکته‌های دقیق علم قرآن و تأویل و تفسیرهای دور از دسترس ذهن و ناسخ و منسوخ آن» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۹۲۲)؛

     امام صادق(ع): «امام را نشانه‌هایی است؛ باید داناترینِ مردم، قاضی‌ترینِ مردم، پرهیزگارترینِ مردم، بُردبارترینِ مردم، دلیرترینِ مردم، بخشنده‌ترینِ مردم و عابدترینِ مردم باشد» (محمدی ری‌شهری، ۱۳۸۵: روایت ۹۲۴).

    نتیجه گیری

مطالعات مربوط به رویکردهای اجتماعی امام صادق(ع) را می‌توان از رویات مختلف منسوب به ایشان استخراج نمود. این رویکردها را در کلیت اجتماعی آن، می‌توان به مثابۀ گفتمان‌هایی دانست که در جامعۀ اسلامی مطرح شده و اسلام محمدی(ص) را از گزند حوادث مصون نگه داشته‌است. در این گفتمان‌ها که محور اصلی آن اسلام است، می‌توان بسیاری از مفاهیم مربوط به «فرد»، «جامعه»، «اخلاق»، «رفتار»، «علم»، «عدالت»، «حاکمیت»، «هویت»، «فرهنگ» و «ارتباطات» را استنباط کرد که در اندیشۀ اسلامی ریشه دارد.

امام صادق(ع) با حرکت فرهنگ‌سازی اسلامی در سه محور (بسط علم اسلامی، افق‌سازی مذهبی، نظریه‌پردازی دینی) می‌کوشد نه‌تنها جامعۀ اسلامی را جامعه‌ای اندیشمند و علمی سازد، بلکه بشریت را با علم و اندیشه آشنا سازد. امام(ع) در حرکت سیاسی خود، به‌رغم رعایت تقیه که یک استراتژی مهم در رفتار سیاسی ایشان بود و به‌کارگیری تاکتیک رازداری در موارد مختلف، سه رویکرد مهم سیاسی را برای تثبیت اندیشۀ سیاسی اسلامی مورد تأکید قرار داد که می‌توان آن‌ها را در سه محور (امامت، هدایت، عدالت) متجلی دانست.

در رویکردهای اجتماعی امام صادق(ع)، می‌توان به اهمیت «فرد» و «جامعه» به عنوان عناصر مکمل همدیگر اشاره نمود. تربیت فردی بستری برای رشد اجتماعی تلقی می‌گردد. در عین‌حال، هویت اجتماعی اسلامی می‌تواند زمینه‌ساز بالندگی فردی و رشد دینی وی قرار گیرد. «غلبه بر نفس»، «پرهیز از ریاکاری»، «پرهیز از سعایت کردن»، «دوری از ارتباط با سفیه» و بالاخره، «محاسبۀ نفس»، تنها بخشی از اخلاق فردی است که با داشتن آن، جامعۀ سالم و متعادل اسلامی به وجود می‌آید.

رویکردهای اجتماعی استخراج شده از روایات منسوب به امام صادق(ع)، از نشانه‌های فراوانی برای طرح گفتمانی خود استفاده کرده‌است که می‌توان آن‌ها را به مثابۀ شیوه‌های علمی برای ایجاد جریان مسلط در جامعه اسلامی به حساب آورد. این رویکردها و نشانه‌های آن تنها بخشی از روح معنایی حاکم بر روایات مزبور است که تلاش شده‌است در این مقاله، استخراج و بازنمایی شود. بدیهی است با مطالعۀ دقیق همۀ روایات امام صادق(ع) و به‌‌طور دقیق‌تر، همۀ احادیث و روایات پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع)، می‌توان به نقشۀ جامع گفتمان سیاسی ـ اجتماعی ـ فرهنگی اسلامی دست یافت.

    پی نوشت

(۱)        فرانظریه را در اینجا، می‌توان «جهان‌بینی خاص فلسفی» نیز دانست.

(۲)        واژۀ «فرهنگ» یک مفهوم سهل ممتنع است که تاکنون، تعریف‌های گوناگونی از آن ارائه شده‌است. تعدد تعریف‌ها نشان‌دهندۀ تنوع مصادیق این واژه و دیدگاه‌های گوناگونی است که از زوایای مختلف، این مفهوم را مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.

(۳)        «معنی» ناظر به تعریف صریح و تحت‌اللفظی است؛ در حالی که «معنا» ناظر به تعریف ضمنی و برداشت‌های فرامتنی است. این تفکیک از آن جهت صورت گرفته‌است که بتوان میان تعریف سطحی یا صریح و تعریف ضمنی لفظ، تفاوت قائل گردید.

    کتابنامه

      آلتوسر، لویی (١٣٨٧). ایدئولوژی و سازوبرگ‏های ایدئولوژیک دولت. ترجمه روزبه صدرآرا. تهران: چشمه.

      اربلی، ابوالحسن علی بن عیسی بن ابی‌الفتح (۱۳۸۱ق.). کشف الغمه فی معرفه الامه، مکتبه بنی‌هاشم.

      اسمارت، بری (۱۳۸۵). میشل فوکو. ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان. تهران: اختران.

      اعتماد، شاپور (۱۳۸۳). معادلات و تناقضات آنتونیو گرامشی، تهران: طرح نو.

      بشیر، حسن (۱۳۸۸). واژه‌نامۀ روش پژوهش در علوم اجتماعی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

      حرعاملی، محمد بن حسن (۱۳۶۷). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران: اسلامیه.

      ذهبی، شمس الدین (۱۹۵۶). تذکره الحفاظ، حیدرآباد: چاپ دار احیاء التراث العربی ـ دارالمعارف عثمانی.

      شهیدی، سیدجعفر (۱۳۷۷). زندگانی امام صادق جعفر بن محمد، چاپ اول، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

      صدوق، محمّد بن على بن بابویه (۱۳۸۷). خصال، مترجم: محمد باقر کمره‌ای، چاپ دوم،‏ قم: انتشارات کتابچی.

      علیدوست خراسانی، نورالله (۱۳۷۹). منابع مالی اهل بیت (علیهم‌السلام)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

      قائمی امیری، علی (۱۳۸۵). در مکتب احیاگر تشیع امام جعفر صادق(ع)، پیام مقدس.

      کردستانی، سوران (۱۳۸۲) «مرجعیت و مقام شامخ حضرت جعفر بن محمد الصادق(ع) از دیدگاه ائمۀ مذاهب فقهی اهل سنت»، مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق(ع) و تجدید حیات اسلام، ویرایش دوم، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع).

      کلینی، محمد بن یعقوب (بی‌تا). کافی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، چاپ چهارم، بیروت: دار صعب و دار التعارف.

      کمپانی، فضل الله (۱۳۸۲). «حضرت صادق (ع)»، به نقل از: مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق(ع) و تجدید حیات اسلام، تنظیم و بررسی: هیئت علمی همایش، مرکز چاپ و نشر مجمع جهانی اهل‌بیت‌(ع).

      مغنیه، محمدجواد (۱۳۵۶). مفاهیم انسانی از دیدگاه امام صادق(ع)،‌ ترجمه: محمد رسول دریائی،‌ تهران: انتشارات اسلامی.

      مجلسى، محمد باقر بن مولى محمد تقى (۱۴۱۲ق)، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه‌ الأطهار(علیهم السلام)،‏ ترجمه ابوالحسن موسوی همدانی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

      محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۵). میزان الحکمه، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشکده علوم حدیث.

      نای، جوزف (۱۳۸۷). قدرت نرم، ترجمه: سید محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، با مقدمه دکتر اصغر افتخاری، تهران: دانشگاه امام صادق(ع) و پژوهشکدۀ مطالعات و تحقیقات بسیبج.

      هال، استوارت (۱۳۸۲). «رمزگذاری و رمزگشایی»، مطالعات فرهنگی (مجموعه مقالات)، ترجمه: نیما ملک‌احمدی و شهریار وقفی‌پور، تهران: تلخون.

      Fairclongh, N. (1995). Critical Discourse Analysis. Longman: London.

      Hecht, Michael L., Warren, Jennifer R., Jung, E. and Krieger, Janice L. (2005). “The Communication Theory of Identity: Development, Theoretical Perspective and Future Directions”, In: Gudykunst, William B. (2005) (ed.) Theorizing Intercultural Communication, Sage Publications.

تاریخ مقاله: فروردین ۱۳۹۳

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.