پان ترکیسم و سیاست های انگلیس و آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز

2 239

در اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم .م ؛ اندیشۀ “اتحاد اسلام” تفکر حاکم و مسلط بر امپراتوری عثمانی بود و گرایش به ملی گرایی ترک نسبتاً ناشناخته و از گرایشهای ادبی و زبان شناختی ؛ فراتر نرفته بود؛ اما براساس ایدئولژی پان ترکیسم ، ترک زبانان مسلمان، بویژه آنان که در ترکیه، قبرس، شبه جزیرۀ بالکان، مناطق تحت سلطه اتحاد جماهیر شوروی سابق؛ شبه‌جزیرۀ کریمه، داغستان، آستاراخان،ساراتف، غازان، اوفا، اورنبورگ، سیبری، اورال، محدودۀ دریاچۀ بایکال ؛ ترکستان روس ؛ نواحی محدودۀ ولگا، دریای سیاه؛ مغولستان ؛ زندگی می کردند ؛ اجزای یک ملت بزرگ قلمداد و همه، آنان باید به ریاست و انقیاد دولت ترکیه و از آن طریق ناتو تن دهند. در واقع پان ترکسیم مانند پان ایرانیسم و پان عربیسم از ترفند های استعمار غربی.

در واقع ترک گرایی سیاسی، فارغ از مقتضیات و مصالح امپراتوری برای تأمین منافع غرب تکوین یافت . ترک زبانان روسیه، روشنفکران تاتار؛ کریمه ؛ آذری قفقاز؛پیش تر و بیش تر با عثمانی ها مناسبات متقابل فرهنگی داشتند. تاتارها یکی از نخستین اقوام مسلمانی بودند که از اواخر قرن دوازدهم / هجدهم .م تحت سیطره روسها درآمدند و در معرض سیاستهای خشن پان اسلاویستی و روسی کردن قرار گرفتند. آنان برای حفظ هویت اسلامی خود به دین و زبان خود به شدت پای بند بودند. البته پدید آمدن طبقۀ بورژوازی تاتار در شکل گیری این مقاومت فرهنگی مؤثر بود. در اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم .م ؛ انگلیس و روسیه پرچم ملی گرایی و پان ترکیسم را برافراشتند زیرا از اتحاد مسلمانان در آسیای غربی به شدّت وحشت داشتند.مسلمانان در قلمرو روسیه بویژه تاتارها برای زنده نگاه داشتن اسلام در دنیای نوین ؛ جنبش تجددخواه و اصلاح طلب موسوم به ” نهضت جدید ها ” را که قویاً رنگ پان اسلامیستی داشت به راه انداختند. این جنبش بر ترک زبانان آسیای مرکزی نیز تأثیر گذاشت. براثر همین نفوذ فرهنگی بود که تاتارها در اوایل قرن چهاردهم هجری[ بیستم .م] ؛بر زندگی سیاسی مسلمانان ترک روسیه تأثیر گزاشتند و در واقع رهبر آنان شدند. چنان که رهبری کنگره های سه گانه مسلمانان روسیه ( ۱۳۲۳ ـ ۱۳۲۴/ ۱۹۰۵ـ ۱۹۰۶ ) را برعهده داشتند. این کنگره ها در دورۀ انقلاب روسیه (۱۹۰۵ – ۱۹۰۷) به مثابۀ مجلس نمایندگان مسلمانان روسیه بود و فرصتهایی برای گرد آمدن و هماهنگی و اتحاد در راه اهداف مشترک که صبغۀ پان اسلامیستی داشت، در اختیار آنان گذاشت؛ چنانکه در کنگره سوم، ترکی زبان ملی کلیۀ جوامع اسلامی روسیه اعلام گردید و زیرا می دانستند مقامات روس به زبان های فارسی و حتی عربی شدیداً عکس العمل نشان می دهند و در نتیجه با زبان ترکی می توان بیشتر گنجینه های معارف اسلامی را حفظ کرد تا زبان روسی در روسیه، جنبشهای اسلام گرایانه و فعالان آنها تحت فشار شدید قرار گرفتند و بسیاری از رهبران این جنبشها از جمله روشنفکران مسلمانان به شدت سرکوب شدند و برخی از آنها به قلمرو امپراطوری های صفوی و عثمانی فرار کردند.

بررسی گذشته حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه

در مقابل حرکت های اسلامی در آسیای مرکزی و قفغاز تنها راه کارسیاسی در مقابل روسیه تقویت پان ترکیسم بود سیاستی که مورد حمایت انگلستان نیز قرار داشت.

حدود نیم قرن پیش از آغاز جنگ جهانی اول، فعالان مجار در جستجوی متحدانی بودند که از آنها علیه امپراطوری عثمانی استفاده کنند.اصولاً حمایت از ملّی گرائی در مقابل اسلام از سیاست های قدیمی در اروپا می باشد.

یکی از مهمترین عوامل فرهنگی زمینه ساز پیدایش، اشاعه و توسعه پان ترکیسم ؛ پیشرفت خاورشناسیاست ؛ ترک شناسی شاخه ای از خاورشناسی است که در قرن سیزدهم هجری / نوزدهم میلادی عمق و وسعت روزافزون یافت. پژوهشهای خاورشناسانی چون دوگینی، کائن ؛ دیویدز ؛ دربارۀ تاریخ، زبان، ادبیات و مردم شناسی اقوام ترک زبان، به توجه به تاریخ آسیای مرکزی و تمدن پیش از عثمانی ترکان افزود. با رخنۀ این حساسیّت ها به میان ترکان ساکن روسیۀ تزاری و امپراتوری عثمانی، پان ترکیسم در ذهن و زبان و قلم نخبگان آنان بتدریج شکل گرفت.

نخستین کسی که اصطلاح ” پان ترکیسم” را در قرن هیجدهمرواج داد ؛ آرمینیوس وامبری( ۱۸۵۷ـ۱۹۱۳ میلادی) یهودی و مامور وزارت امور خارجۀ بریتانیا ؛ بود ؛ وی با ادعای به تعلق همۀ گروه های ترک زبان به یک نژاد ؛ در کتاب خود با عنوان “سیاحت درویشی دروغین” طرح امپراتوری ترک را ارائه کرد و متذکر شد که خاندان عثمانیبه سبب داشتنِ دودمان ترکی می‌تواند بر پایۀ عناصر: زبان مشترک، مذهب و تاریخ، امپراتوری وسیعی را از سواحل دریای آدریاتیک تا چین بنیاد نهد. وی طی مأموریتی سالها در استانبول اسکان یافتو با محافل روشنفکری ملی گرای عثمانی تماس برقرار کرد و ادعا داشت که سلاطین عثمانی، با برخورداری از دودمان ترک وپیوندهای زبانی و مذهبی و تاریخیِ ترکان آناطولی و آذری و ترکمن و ازبک و قرقیز و تاتار، می توانند امپراتوری پهناوری از سواحل آدریاتیک تا مرزهای چین پی افکنند و با امپراتوری روسیه ( رومانوف) به مقابله برخیزند. جزوۀ “راهنمای دریاداری بریتانیا دربارۀ تورانیان و پان تورانیسم”، تألیف سردنیس راس (۱۸۷۱ـ ۱۹۴۰) مستشرق و مأمور سیاسی بریتانیا، از شواهدِ علاقه بریتانیا به پان ترکیسم است. [۱] هدف از این طرح تضعیف امپراطوری روسیه نبود بلکه هدف تضعیف جوامع اسلامی تحت عناوین جنبش ها و حرکت های ملّی گرایانه بود.

از دیگر کسانی که در ظهور و اشاعۀ پان ترکیسم نقشی مؤثر داشتند، دیوید آرتورلملی یهودی – انگلیسی ؛ و سر دنیس راس ؛ علی حسین‌زاده سیاستمدار قفقازی؛احمدآقا اوعلو ؛بودند.در سال های اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن ۲۰بیسم ؛م. تلاش‌هایی برای تنظیم نظریۀ پان‌ترکیسم در درون کشور ترکیه پدید آمد.

در سال ۱۳۲۶؛ یوسف آقچورا، که به استانبول مهاجرت کرده بود، به اتفاق محمدامین، شاعر معروف عثمانی، نخستین انجمن ترک گرا، “ترک دَرْنَگی” (انجمن ترکی ) را در ۱۳۲۷ تأسیس کرد. هدف این انجمن “تلاش برای آموختن و آموزاندن آثار، افعال، احوال و محیط گذشته و حال ؛ تمام اقوام ترک” اعلام شد، ولی به سرعت به حرکت سیاسی تبدیل گردید. این انجمن در ۱۳۲۹ ماهنامه ترک درنگی را منتشر کرد، که پس از انتشار هفت شماره همزمان با تعطیلی انجمن در ۱۳۳۰ از انتشار بازماند. سپس این انجمن جای خود را به “توران نشر معارف جمعیتی” (جمعیت نشر معارف توران) داد که نشریه ترک یوردو (سرزمین ترک ) را به سرپرستی یوسف آقچورا ؛ منتشر می ساخت . گذشته از آقچورا، افرادی چون احمدآقا اوعلو و علی حسین زاده و نیز محمدامین در اداره نشریه شرکت داشتند.

از هنگامی که پاره ای از سران ترک گرای کمیتۀ اتحاد و ترقی چون ناظم بیگ، احمدرضا و جمال پاشا عملاً قدرت را به دست گرفتند، پان ترکیسم به صورت یک جریان سیاسی در عثمانی جای گرفت. حتی در ۱۳۲۹ هجری قمری آقچورا و گاسپیرالی و علی حسین زاده به عضویت کمیته مرکزی کمیته اتحاد و ترقی انتخاب شدند. تبلیغات پان ترکی در ۱۳۳۰ با تأسیس تشکیلات “ترک اجاقی” (کانون ترک ) با دست اندرکاری یورداقول، احمد حکمت، عاقلی مختار، آقااوعلو، حسین زاده و آقچورا، گسترش چشمگیری یافت. “ترک اجاقی” به تشکیل جلسات و گردهماییهای سیاسی و آموزش مبادرت می کردند. از چهره های بارز در ظهور و اشاعۀ پان ترکیسم ، دیوید آرتورلملی؛ یهودی – انگلیسی و سر دنیس راسبودند.

در سال های اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیسم میلادی؛تلاش‌هایی برای تنظیم نظریۀ پان‌ترکیسم در درون کشور ترکیه پدید آمد. مستشرقان انگلیسی، با یکی دانستن “توران” و “ترک” سرزمین آسیای مرکزی را

جایگاه باستانی ترکان برشمرده و اقوام بسیار کهن آسیای مقدم از جمله ایلامیان، سومریان، هوریاییان، کوتیان، کاسیها، میتانیان، حتیها (هیتیان )، اوراتیان (اورارتیان)، سوبارها و سرانجام مادها را از اقوام ترک معرفی کردند.

ضیاء‌ گوک‌ آلپ عضو شورای مرکزی «کمیتۀ اتحاد و ترقی» از جمله کسانی بود که ایدئولوژی پان‌ترکیسم را از دیدگاه روش‌شناسی مورد بررسی قرار داد.گوک آلپ ؛ از تأثیر “دوگینی “بر “سلیمان حسنی پاشا “(۱۲۴۸ـ۱۳۰۹/ ۱۸۳۲ـ۱۸۹۲)، از بنیانگذاران ملی گرایی ترک در عثمانی گزارش می دهد. به نظر گوک آلپ، “لئون کاهن” کتاب “مقدمه ای بر تاریخ آسیا” را به منظور تبلیغ آرمان پان ترکیسم نوشته است. در اثر مذکور ، چنگیزخان و تیمور “ابر قهرمان” و مغولان را “اشرافیت نژادی” معرفی کرده و ترکان را بسیار برتر از اعراب و سایر اقوام مسلمان به شمار آورده و اظهار می دارد : اعراب با آیین خود اذهان ترکان را مسموم کردند و مانع تشکیل امپراتوری عظیم جهانی ترکان شدند.

در جنگ جهانی اول، امپراطوری عثمانی متحد آلمان بود. سیاست انگلستان، راه را برای رونق پان‌ترکیسم آماده کرد. روس ها ، در دیدۀ مردم قلمرو عثمانی نه تنها کافر، بلکه متجاوزانی بودند که سرزمین‌های اسلامی از جمله قفقاز و آسیای مرکزی را در اشغال خود داشتند انقلاب روسیه و آغاز نظام دوقطبی در جهان از آلام مردم در آسیای مرکزی و قفغاز نکاست و بر آن افزود.روسیه و انگلستان کوشیدند با ترویج پان ترکیسم جهت حرکت مردم در آسیای مرکزی و قفغاز را به نفع خود [هر یک به دلیلی] تغییر دهند.امروزه پان ترکیسم بیشتر اهرمی در اختیار انگلیس و آمریکاست و از آن برای نفوذ در آسیای مرکزی و فشار بر ایران و چین و حتی روسیهاستفاده می شود.

 

[۱]این جزوه را که در واقع دستورالعملی برای شناخت و بهره برداری از ملی گرایی ترک است، شعبۀ اطلاعات وزارت دریاداری بریتانیا در ۱۳۳۸/ ۱۹۲۰ منتشر کرده است.

2 نظرات
  1. احمد مرجانی نژاد می گوید

    با درود و سپاس
    ضمن تشکر بی کران از زحمات اساتید گرامی، جناب آقایان: اشعری و رویوران ، درج نوشتار م در کنار نوشتار های ذی قیمت
    دیگر اساتید ، موجب افتخار و امتنان است.
    در صحنه نامطلوب ژورنالیستی کشور،‌از این که نشریه مذکور هنوز بر اراده « الویت کیفیت بر کمیت» باقی است ، باید خدای متعال را شکر گزار بود.

    1. فرهنگ اسلامی می گوید

      ممنون استاد گرانقدر

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.