علل بروز فتنه و راهکارهای صیانت از آن از نگاه امام علی(ع)

0 6

 

مقدمه

فتنه از مفاهیم مهمّ اجتماعی و سیاسی است و از منظر اسلام شایستۀ نقد و تحلیل است. در نهجُ‌البلاغه، فتنه به معنای آزمایش الهی است، که از محرّک‌های ضروری بشر برای پیشرفت و حق‌یابی است. این واژه همچنین به معنای دور شدن جامعه از دین و حاکمیت ارزش‌های غیرِ الهی در جامعه می‌آید-چنان که از اوضاع حاکم بر عصر جاهلیت با همین عنوان یاد شده‌است. اما بیشترین مطالب نهجُ‌البلاغه دربارۀ ‌فتنه به آشوب‌هایی مربوط است که هواپرستان و بدعت‌گذاران در دین با آمیختن حق و باطل به راه می‌اندازند.‌ امام علی(ع) شکل گرفتن فتنه را پنهانی و رشد آن را سریع می‌دانند.

 

مفهوم فتنه

فتنه در لغت به معنای آزمایش فریبندگی، اضطراب اندیشه، گمراهی، آشوب، یا اختلافِ نظر مردم است. فتنه هر نوع پدیدۀ اجتماعی یا سیاسی است که سبب اختلال در نظام زندگی مردم و اضطراب در میان آنان شود. در سخنان امام علی(ع)، این واژه به دو معنا به کار رفته‌است:

(۱) یکی از معناهای فتنه آزمایش الهی است، که همۀ ‌افراد و جوامع به نحوی به آن مبتلایند. این‌گونه فتنه‌ها جلوۀ ‌حکمت بالغۀ خداوند و محرّک تاریخ بشر به سوی پیشرفت‌هاست، موجب تحریک احساس حق‌جویی و حق‌یابی انسان‌ها می‌شود، و آنان از خمودگی و رکود بازمی‌دارد.

(۲) معنای دوم فتنه رویدادهایی است که انسان‌های هواپرست در جوامع به وجود می‌آورند، و نتیجه‌اش غوطه‌ور شدن واقعیت‌ها در تاریکی و درآمیختن حق و باطل است. بیشترین سخنان امام علی(ع)  در نهجُ‌البلاغه به این معنای فتنه مربوط است، و آن حضرت سرچشمۀ بروز این فتنه‌ها را پیروی از هوای نفس و درآمیختن آن با احکام دروغین خودساخته می‌دانند.

انواع فتنه

فتنه ابعاد مختلفی دارد، و امور مختلفی ممکن است زمینۀ بروز فتنه را در جامعه فراهم کند:

(۱) در آیات قرآن، ثروت و فرزند مایۀ آزمایش و فتنه دانسته شده‌است: «و بدانید که اموال و فرزندان شما وسیلۀ آزمایش است، و پاداش عظیمی نزد خداست.»

(۲) در جای دیگر، نعمت فراوان یا روزیِ اندک ابزار آزمایش الهی تلقی شده‌است.

(۳) پیامبر(ص) می‌فرمایند: «راستی که من از فتنۀ خوشی برای شما بیمناک‌ترم تا فتنۀ سختی! شما به فتنۀ سختی دراُفتادید و صبر کردید، اما دنیا شیرین و فریباست.»

(۴) امام علی(ع) در باب انواع فتنه می‌فرمایند: «فتنه سه چیز است: زن‌دوستی، که شمشیر شیطان است؛ شراب‌خواری، که دام شیطان است؛ عشق به درهم و دینار، که تیر شیطان است.»

(۵) پیامبر(ص) بزرگ‌ترین فتنه در دین را در این می‌دانند که «کسی خطایش بسیار، عملش کاستی‌پذیر، حقیقتش اندک، مردار شب و بیکار روز، و تنبل و بی‌حوصله باشد.»

 

علل بروز فتنه

(۱) جهل جامعه و ناآگاهی مردم (بیبصیرتی). بیگانه بودن بیشتر افراد جامعه با جوهرۀ اسلام بر آمادگی پذیرش فتنه در صفوف آنان می‌افزاید. اگر مسلمانان فهم درستی از اسلام داشته باشند، از میزان این آمادگی به‌مراتب کاسته می‌شود و فتنه‌انگیزی در صفوف آنان به‌سادگی تحقق نمی‌پذیرد زیرا آگاهی مانعی جدّی در برابر بسیاری از بیماری‌های اجتماعی، سیاسی، و اقتصادی است. با برخورداری از عنصر آگاهی، مسلمان می‌تواند ریشۀ حوادث پیرامون خود و توطئه‌هایی را که علیه او شکل می‌گیرد به‌خوبی دریابد، حق را از باطل تشخیص دهد، و در دام فتنه‌ها و آشوب‌ها گرفتار نشود.

(۲) مصلحتاندیشی و ترجیح  آن به مصلحت دینی و عمومی.  برخی تنها به دینِ دنیایی معتقدند؛ یعنی تعالیم دینی را برای دنیای خود می‌جویند و به جای اینکه نیروی مادّی و معنوی خود را در راه اسلام و مصالح مسلمانان به کار گیرند، مکتب اسلام را برای منافع شخصی استخدام می‌کنند. آنان آن دسته از تعالیم مکتبی را که منافع آن‌ها را تأمین کند بیشتر می‌پذیرند و با جان و دل قبول می‌کنند.

(۳) اختلافها. همان‌گونه که گردباد بر اثر وزش دو جبهۀ قوی باد در دو جهت مخالف پدید می‌آید، فتنه نیز بیشتر از اختلاف برمی‌خیزد. از یک سو، انسان‌های هواپرست فضای جامعه را تیره و تار می‌سازند، و از سوی دیگر، انسان‌های بیدار قیام می‌کنند. چون فتنه‌گران با آمیختن حق و باطل برای فتنه زمینه‌سازی می‌کنند و اکثر مردم قدرت تشخیص واقعیت را ندارند، برخورد حق و باطل به حوادثی مانندِ  گردباد می‌انجامد، که در جامعه ‌ناامنی ایجاد می‌کند و همه چیز را از بیخ و بن نابود می‌کند.

(۴) غُلو در اعتقادات. یکی از جریان‌هایی که در تاریخ تشیع فتنۀ  اعتقادی، اخلاقی، و فقهی ایجاد کرد و موجب جدایی گروه‌های شیعه از  یکدیگر شد جریان غُلو است. غالیان، از زمان امام علی(ع) تا دوران صادقین(ع) از روی محبت افراطی به ائمه(ع) و پس از این دوره تا دوران عسکریین(ع) با گرایش‌های سیاسی و برای کسب قدرت، به فتنه‌انگیزی و تفرقه‌افکنی پرداختند و عده‌ای ساده‌لوح یا قدرت‌طلب را هم با خود همراه کردند.

(۵) پیروی از هوای نفس. امام علی(ع) می‌فرمایند: «آغاز پیدایش فتنه‌ها هواهایی است که از آن‌ها پیروی می‌شود و بدعت‌هایی که گذاشته می‌شود. در فتنه‌ها و بدعت‌ها، با کتاب خدا مخالفت  می‌شود. بر پایۀ آن بدعت‌ها، مردانی از مردان دیگر پیروی می‌کنند. اگر باطل با حق آمیخته نمی‌شد حق‌جویان آن را می‌شناختند، و اگر حق از پوشش باطل رها می‌شد زبان دشمنان از آن کوتاه می‌شد؛ اما قسمتی از حق و قسمتی از باطل را می‌گیرند و در هم می‌آمیزند، و در این هنگام است که شیطان بر دوستانش مسلط می‌شود و کسانی که خداوند به آنان سابقۀ نیکو داده‌است نجات می‌یابند.»

 

راه‌های صیانت از فتنه

(۱) پرهیزکاری و اخلاص عمل. امام علی(ع) تقواپیشگی را راه نجات از فتنه‌ها می‌دانند: «بدانید که اگر کسی تقوای الهی در پیش گیرد، خداوند برای او راه خروجی از فتنه‌ها قرار می‌دهد.» شیطان‌ها و شیطان‌صفتان یارای مقابله با اخلاص عمل را ندارند.

(۲) وحدت و همدلی. امام علی(ع) می‌فرمایند: «از دگرگونی در دین خدا بپرهیزید، که همراه جماعت بودن در حقّی که آن را خوش می‌انگارید از پراکنده شدن به خاطرباطلی که آن را دوست می‌دارید بهتر است. و همانا خداوند سبحان به کسی به خاطر جدایی خیری نبخشید، نه از گذشتگان و نه از باقی‌ماندگان.» یکی از عوامل دوری یا سالم ماندن از روند فتنه وحدت و همدلی بین مردم است. فتنه  زمانی می‌تواند قوّت بگیرد و جامعه را تا حدّ سقوط بکشاند که وحدت و همبستگی بین مردم ضعیف باشد.

(۳) هُشیاری. حضرت علی(ع) در حکمت نخست نهجُ‌البلاغه دراین‌باره می‌فرمایند: «در زمان فتنه مانند بچۀ شتر باش، که  نه پشت دارد که بر آن سوار شوند و نه پستانی که از آن شیر بدوشند.» برخی می‌گویند حضرت امیرالمؤمنین(ع) در اینجا به گوشه‌نشینی، کناره‌گیری از مردم، و بی‌توجهی به اوضاع اجتماعی دستور داده‌اند؛ در مقابل، عده‌ای معتقدند که امام(ع) پیروان خود را به هُشیاری و زیرکی و همکاری نکردن با فتنه‌گران و تأیید یا تقویت نکردن افکار و اهداف منحرف آنان سفارش فرموده‌اند تا فتنه تضعیف شود و از بین برود.

(۴) تَرک فخرفروشی. امام علی(ع) یکی دیگر از اصول رویارویی با فتنه‌ها را ترک فخرفروشی در برابر یکدیگر می‌دانند. شعلۀ آتش خودخواهی زبانه می‌کشد و پس از خاکستر ساختن خویش، به تباه کردن دیگران می‌پردازد.

(۵) پیروی از رهبر صالح. راهنماییِ دیگر امام علی(ع) برای مصونیت جامعه از پیامدهای سوء فتنه‌ها این است که مردم گوش‌به‌فرمان رهبر الهی باشند و با دل و جان از او پیروی کنند.

(۶) بصیرت و آگاهی مردم. بصیرت از محوری‌ترین و کلیدی‌ترین اصول صیانت جامعه از فتنه است. اگر مردم از بصیرت و آگاهی برخوردار باشند، در تشخیص حق از باطل دچار اشتباه نخواهند شد و از مسیر اصلی خود منحرف نمی‌شوند؛ بدین طریق، جامعه از فتنه‌ها جان سالم به در می‌برد.

 

نتیجه‌گیری

یکی از آفات هر جامعه-به‌ویژه، جوامع اسلامی-فتنه است. منشأ فتنه‌ها پیروی از نفس، و کلید پایداری در برابر فتنه بصیرت و آگاهی کافی مردم جامعه است. به فرمودۀ امام علی(ع)، هنگام ظهور فتنه، حق و باطل با هم می‌آمیزند طوری که تشخیص حق از باطل مشکل می‌شود. از نگاه امام علی(ع)، عواملی باعث بروز و شکل‌گیری فتنه در جوامع می‌شوند. این عوامل و راهکارهای صیانتی در برابر آن‌ها در متن مطرح و معرفی شد.

 

منابع

× قرآن کریم.

× نهج‌البلاغه.

× خسروپناه، عبدالحسین. جامعۀ علوی در نهج‌البلاغه. قم: انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزۀ علمیه.

× غیاثی، نقی؛ محمدجواد هراتی (۱۳۸۹). «فتنه از دیدگاه امام علی(ع).» مطالعات تفسیری: ۴٫

× سعیدی، حمیدرضا (۱۳۸۲). «شبهه‌ها و فتنه‌ها در حکومت امام علی(ع).» نشریۀ حوزوی اصفهان: ۱۲٫

× وفا، جعفر (۱۳۷۹). «فتنه از منظر امام علی(ع).» مربیان: ‌۱٫

× الشهابی، اویس (۱۳۶۹). «موضع امام علی(ع) در برابر فتنه‌ها.» ترجمۀ حمیدرضا شیخی، مشکوه: ‌۲۷٫

× حسینی‌سرشت، سید محمدصادق (بی‌تا). «درآمدی بر شناخت مفاهیم اخلاق سیاسی فتنه در بیان امام علی(ع).»

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.