بررسی میزان انطباق نظریه برچر با بحران سوریه

0 193

مقدمه و طرح مساله

  • عموما تحولات با نظریه ها سنجیده می شوند واگر چه این شیوه به کار سرعت می دهد و روند کسب نتیجه را تسریع می کند اما امکان دارد به حذف خیلی از تحولات منجر شود که درنظرگرفتن آنها می تواند به کیفی تر شدن نتیجه و درک دقیق تحولات کمک کند. بر این اساس در نوشتار حاضر تلاش می شود روند منتهی به بحران و سپس جنگ سوریه بدون پیشداوری و تاثیرپذیری از نظریه برچر مطالعه شود سپس در مرحله بعدی با این نظریه محک زده شود تا مشخص شود این تحولات تا چه اندازه با این نظریه مطابقت دارد و یا این نظریه تا چه اندازه قادر به تشریح و تبیین بحران سوریه است ؟

ضرورت های موثر در بکارگیری محتاطانه نظریه برچر

  • با وجود اینکه نظریه برچر ازمطالعه تجربی انواع مختلفی از بحران ها ساخته شده است اما این بحران ها به عصر پیشا جنگ سرد تعلق داشته اند که عموما در چارچوب نظام دولت محور مورد مطالعه قرار گرفته اند اما در بحران های جدید از جمله بحران سوریه عمده ترین بازیگران از جمله گروههای تکفیری غیردولتی اند .

چارچوب پژوهش

  • این پژوهش در دو بخش ارائه می شود :
  • در بخش اول نظریه برچر به طور تشریح می شود
  • و در بخش دوم بحران سوریه با مولفه های نظریه برچر محک زده می شود تا میزان انطباق آن مشخص شود .

بخش اول :نمایی از نظریه برچر در باره بحران

  • الف )تعریف بحران
  • دگرگونی یا افزایش شدت کنش های شکننده بین دو یا چند دولت و تشدید احتمال مخاصمات نظامی که روابط آنها را بی ثبات کرده و ساختار نظام بین المللی را به چالش فرامی خواند.
  • ب) شرایط بروز بحران
  • به اعتقاد برچر بروز بحران ارتباط مستقیمی به درک بازیگران از اوضاع بین المللی دارد.
  • او می گوید سه درکPerceptions  موجب جرقه زدن یک بحران می شود
  • ۱-تهدید یک یا چند ارزش اساسی بازیگران
  • ۲-کمبود زمان برای واکنش
  • ۳-افزایش احتمال درگیری بازیگران در خصومت نظامی

متغیرهای بحران

  • هر بحران سه نوع متغیر دارد.مستقل، وابسته و متغیرهای مداخله گر که بین متغیرهای مستقل و وابسته قرار می گیرند و شدت و ضعف تاثیر متغیر مستقل را پدید می آورند.
  • متغیرهای وابسته Dependent  Variables
  • ۱-پیدایش Onset    ،این مرحله اول بحران است که در آن شاهد رشد کنش شکننده از طرف یک یا چند بازیگر هستیم.برای مرحله پیدایش بحران بین المللی ما نیازمند وجود دو خصم هستیم.
  • ۲-گسترشEscalation  در این مرحله احساس فشار و احتمال جنگ به رشد کنش متقابل شکننده افزوده می شود.مرحله گسترش بحران در بیشتر موارد تاثیر غیر قابل بازگشتی بر دو اطراف بحران میگذارد.اگر مرحله آغاز بحران با خشونت همراه باشد در گسترش شاهد ازدیاد خشونت خواهیم بود.
  • ۳-کاهشde-escalation  نقطه مقابل گسترش است و در آن از شدت متغیرهای مداخله گر کاسته می شود.کاهش تهدیدها و کم شدن فشار بر سیاستمداران از خصوصیات این مرحله است.
  • ۴-تاثیرImpact  پیامد یک بحران است.بحران تاثیراتی بر بازیگران روابط آنها و نظام بین المللی باقی می گذارد.

 

متغیرهای مستقل بحران Independent Variables

  • این مهمترین بخش الگوی برچر برای تشریح بحرانهاست.او چهار نوع خاصیت برای بحرانها در نظر می گیرد.متغیرهای مستقل بحران در چهار گروه خواص
  • سیستمی  System Attributes  بین بازیگری Interactor  Att.  بازیگری Actor Att.
  • و خواص وضعیتیSituational Att.    تقسیم می شوند.

الف:خواص سیستمی یا نظام

  • ۱-ساختارStructure   نظام بین الملل:اینکه بحران در نظام تک قطبی دو قطبی و یا چند قطبی رخ بدهد اهمیت دارد.در نظامهای دو قطبی بروز کوچگترین بحرانی در میان یکی از کشورها به سرعت به مساله ای جهانی تبدیل می شد.در دولت شهرهای یونان نظام  پراکنده یا Diffuse  حاکم بود.به نظر می رسد نظام کنونی جهان هم به سمت همین پراکندگی حرکت می کند.
  • ۲-سطحLevel:اینکه بحران در چه سطحی رخ میدهد هم مهم است.ممکن است بحران در سطح نظام مسلط Dominant System   رخ دهد یا اینکه سطح آن سیستمهای فرعی باشد.برخی اوقات بحران سیتمهای فرعی ممکن است به نظام مسلط گسترش یابد.

ب:خواص بین بازیگری:

  • ۱-وضعیت منازعه Conflict Setting    اینکه بحران در محیطی رخ میدهد که قبلا سابقه دار بوده اهمیت دارد.این نکته با توجه به ریشه دار بودن بحران تعیین می شود.مثلا شلیک یک خمپازه میان غزه و اسرائیل یا میان غزه با مصر.
  • ۲-قابلیتCapability   :توانایی های اقتصادی سیاسی و نظامی بازیگران در شدت و ضعف بحران موثر است.
  • ۳-نسبت دو رژیمRegime Pair  متناسب بودن دو رژیم درگیر بحران میتواند موجب تشدید بحران شود.مثلا اگر یکی هسته ای باشد معمولا بحران به مرحله  تشدید نمی رسد اما اگر دو رژیم تناسب داشته باشند بحران ممکن است افزایش یابد.
  • ۴-فاصله جغرافیاییGeographic Distance هر چه بحران به خاک کشوری نزدیکتر باشد رفتار کشورها در  قبال آن تغییر می کند.هرچه خطر به خاک کشوری نزدیکتر باشد رفتار آن در بحران خشونت آمیز تر خواهد بود.(بحران موشکی ۱۹۶۲کوبا)

ج-خواص بازیگری

  • ۱-عمر دولتهاAge  دولتهایی که قدیمی ترند معمولا در منازعات صبر و بردباری بیشتری از خودشان نشان می دهند.
  • ۲-نوع رژیمRegime type and Duration   رژیم حکومتی میتواند دموکراتیک تا استبدادی باشد و مدت دولت هم در صورت تعویض شریع دولتها میتواند زمینه ای برای بحران باشد.دموکراسیها معمولا در بحرانها صبورترند.
  • ۳-قلمروTerritory  این عنوان از دو نظر اهمیت داردیکی از نظر وسعت یا size و دیگری از نظر تعداد مرزهاbordersمثلا اتحاد شوروی با داشتن وسعت هشت میلیون مایل مربعی در دوران جنگ سرد خود کانونی برای بحران بود.ایران در قرن نوزدهم هم با داشتن مرز با دو ابر قدرت مسلط آن زمان بارها مشکل پیدا کرد.
  • ۴-نا آرامی داخلیInternal Instability   سه عامل سیاسی اقتصادی و اجتماعی میتوان موجب تا آرامی داخل دولتها شود.البته واکنش دولتها در قبال بحران بین المللی به توجه به این نا آرامی در داخل ممکن است باعث نرمی و آشتی جویی دولتها در خارج شود.برخی دولتها هم از بحران خارجی برای غلبه بر نا ارامی داخلی سود میبرند.

د-خواص وضعیتی Situational Attributes

  • جرقهTrigger اولین رخداد بحران است که میتواند خشونت آمیز یا غیر خشونت آمیز باشد.جرقه بحران حتی می تواند یک حادثه زیست محیطی باشد.جرقه میتواند سیاسی اقتصادی یا نظامی باشد.
  • ۲-واکنشResponse واکنش بازیگر دیگر بحران به جرقه است.واکنش می تواند احتمال رفتار خشونت آمیز  را بالا ببرد.
  • ۳-تعداد بازیگرانNumber of Actors  هر چه بیشتر باشند شدت و دامنه بحران بیشتر می شود.مثلا در جنگ جهانی دوم ۲۱ بازیگر درگیر بودند که همین باعث شد میلیونها انسان کشته شوند.یا مذاکرات هسته ای
  • ۴-عدم تجانسHeterogeneity   اینکه چقدر بازیگران بحران با یکدیگر متفاوت باشند.عدم تجانس طیفی از تفاوتها را از نبود موازنه نظامی تا سیاسی و اقتصادی را در بر می گیرد.مثلا دینی بودن ما و لائیک بودن آمریکا یکی از عناصر بحران میان دو کشور است.
  • ۵-برجستگی ژئو استراتژیک  Geostrategic  Salience این که بحران در کجای جهان رخ میدهد و این نقطه  چه اهمیت استراتژیکی دارد باید مورد توجه باشد.بحران در تنگه ها و آبراههای مهم جهان نزدیکی بحران به قدرتهای بزرگ یا منابع اصلی انرژی و اقتصادی  بین المللی  می تواند  شدت بحران را در همه مراحل بیشتر کند.
  • ۶-فعالیت قدرتهای بزرگMajor Powers Activity  قدرتهای بزرگ با مداخلاتشان هم میتوانند دامنه بحران را وسیع کنند و هم مانع از گسترش آن شوند.گسترش مانند سوریه و مهار مانند کره شمالی
  • ۷-مقولات  Issues   اینکه موضوع بحران چیست.ممکن است بحران نظامی اقتصادی سیاسی و یا آمیزه ای از آنها باشد.افزایش مقولات بحران میتواند دامنه و شدت آنرا افزایش دهد و قدرتهای عمده را درگیر کند.
  • ۸-فنون مدیریت بحرانManagement Techniques  فنونی مانند مذاکره میانجی گری شکایت به مجامع بین المللی و داوری تا رزمایش و اقدامات خشونت آمیز می تواند برای مدیریت بحران بکار رود.
  • ۹-خشونتViolence   میزان خشونت بکار رفته در هر بحران می تواند دامنه و شدت آنرا بیشتر کندوهرچه خشونت بیشتر باشد رسیدن به مرحله آشتی و فروکش بحران سخت تر خواهد بود.خشونت بیشتر به معنی تغییرات بیشتر در نظام بین الملل خواهد بود.
  • ۱۰-برون دادOutcome  به زبان ساده تلقی از برنده و بازنده بحران است.اینکه یک طرف برنده بحران تلقی شود موجب می شود بحران ادامه پیدا کند.اگر پایان بحران همراه با تلقی برد دو طرف باشد در این صورت می توان انتظار کاهش دراز مدت تنش را داشت

بخش دوم :بررسی میزان انطباق بحران سوریه با نظریه برچر

  • قبل ازهمه باید دید که بحران سوریه با توجه به سه مولفه اصلی درک بحران از دید برچر یعنی : میزان تهدید ، میزان آگاهی یا غافلگیری ومیزان زمان درچه جایگاهی قرار دارد .
  • برای درک تهدید باید ابتدا دید که از منظر کدام بازیگر به موضوع نگاه کرد و دیگر اینکه آنچه که برای یک بازیگر ممکن است تهدید باشد امکان دارد برای بازیگر دیگر کاملا فرصت باشد.برای مثال گسترش دامنه نارامی های ناشی از خیزش های مردمی در شمال افریقا و خاورمیانه عربی به درعا در همان حالی که برای این کشور و متحدان منطقه ای و بین المللی ان شامل روسیه ، ایران و حزب الله تهدید بود در مقابل برای غرب ،اسرائیل و متحدان عرب آنها شامل عربستان ، قطر و ترکیه فرصت محسوب می شد و به همین علت رسانه های این کشورها نقش اصلی در بزرگنمایی این رخداد و تعمیم آن به سایر مناطق سوریه داشتند .

 

نمونه های از تشدید بحران در سوریه

۰۲/۰۱/۱۳۹۰

  • روزنامه صهیونیستی یدیعوت احرونوت درمقاله ای نوشت عربستان از طوفان دمکراسی که خاورمیانه را فراگرفته است،هراس دارد اما امریکا پس از سقوط قذافی بدنبال سرنگونی بشار اسد رئیس جمهور سوریه خواهد رفت.
  • ۰۳/۰۱/۱۳۹۰
  • روزنامه هاآرتص چاپ فلسطین اشغالی مدعی شد  سوریه ممکن است برای منحرف کردن افکار عمومی از ناآرامی های داخلی،   به تحرک اسرائیل در مرزهای  جنوبی خود تمرکز کند.
  • ۰۴/۰۱/۱۳۹۰
  • خبرگزاری رویترز در گزارشی به قلم جان ایریش از پاریس نوشت:
  • وزیر امور خارجه اسرائیل روز پنجشنبه اعلام کرد ایران و سوریه تهدید جدی تری نسبت به لیبی اعمال می کنند و غرب باید با این کشورها به همان شیوه ای که با دولت معمر قذافی رهبر لیبی رفتار کرد برخورد کند.
  • ۰۴/۰۱/۱۳۹۰
  • ۰۰:۴۱:۴۷٫۰۳
  • مطرح نشدن شعار « سرنگونی حکومت سوریه » در بین تظاهرکنندگان سوری مورد توجه خبرنگار بی بی سی قرار گرفت… خبرنگار بی بی سی گفت ..” نکته جالب توجه در کل تظاهرات هفته اخیر در سوریه این است که هیچ یک از تظاهرکنندگان خواستار کناره گیری بشار الاسد یا سرنگون شدن رژیم نشدند .
  • ۰۴/۰۱/۹۰
  • به گزارش خبرگزاری فرانسه از دمشق به نقل از خبرگزاری رسمی دولت سوریه ” سانا ” ، درپی یک هفته اعتراضات شدید و همراه با تلفات در شهر درعا در جنوب سوریه ، بشار اسد رئیس جمهور این کشور  پنجشنبه با صدور فرمانی دستور داد  دستمزد کارمندان دولت بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یابد.
  • ۰۲/۰۱/۹۰
  • خبرگزاری رویترز در تحلیلی به قلم دومنیک ایوانز از بیروت می نویسد
  • چهار روز اعتراضات علیه مسائل مالی و حکومت تک حزبی سرانجام پای قیام های اعراب را به سوریه کشاند و بزرگترین چالش داخلی را که تا به حال شکل گرفته است برای بشار اسد رئیس جمهور سوریه رقم زد.
  • ۰۳/۰۱/۱۳۹۰
  • خبرگزاری فرانسه در گزارشی از دمشق نوشت :
  • پس از قیام های مردمی در تونس ، مصر ، لیبی و یمن موجی از اعتراض های بی سابقه بر ضد رژیم سوریه ، دمشق را با مشکل روبرو کرده است ، کشوری که به واسطه استحکام مواضع سیاسی خود معروف است .

۰۴/۰۱/۱۳۹۰

۰۰:۳۹:۲۲٫۱۸

  • خبرنگار الجزیره انگلیسی فردا را روزی مهم در سوریه ارزیابی کرد .
  • به گزارش شبکه تلویزیونی الجزیره انگلیسی ؛ رولا امین خبرنگار این شبکه در ارتباطی زنده از دمشق پایتخت سوریه درباره ناآرامی های این کشور گفت ..”همه ازخود می پرسند که فردا در سوریه چه اتفاقی خواهد افتاد و ایا به درخواست برگزاری تظاهرات در دیگر مناطق سوریه به جز درعا پاسخ داده می شود؟ با وجود ادامه تظاهرات در درعا به مدت هفت روز، هیچ اتفاقی در دمشق نیافتاد .معلوم نیست که در سوریه چه خبر است ایا مردم می ترسند ؟ ایا مردم طرفدار حکومت هستند؟ و ایا مردم سوریه نگران اوضاع لیبی هستند؟
  • ۰۳/۰۱/۱۳۹۰
  • ۰۰:۴۶:۰۸٫۱۲
  • ۰۳/۰۱/۱۳۹۰

ادامه نمونه ها

  • دولت سوریه برنامه ی عزل استاندار درعا، خواستگاه ناآرامیهای اخیر در این کشور را مورد بررسی قرار داد.
  • به گزارش شبکه تلویزیونی الجزیره انگلیسی، مقامات سوری در صدد آن بر آمده اند تا با برکناری استاندار استان درعا که مرکز اصلی تظاهرات ضد دولتی به حساب می آید، به ناآرامیهای اخیر در این کشور پایان دهند.
  • ۰۰:۵۵:۲۱٫۱۱
  • نخست وزیر وقت ترکیه از بشار اسد خواست تا دیر نشده است اقدام به  انجام دادن اصلاحات ریشه ای کند.] منظور نخست وزیر ترکیه از اصلاحات ریشه ای برقراری رابطه نزدیک با آمریکا و اسرائیل بوده است[
  • به گزارش الجزیره به نقل از روزنامه النهار لبنان، رجب طیب اردوغان مردنیرومند ترکیه در پیامی خصوصی به بشار اسد رئیس جمهور سوریه ، درمورد احتمال برپایی تظاهرات ضد دولتی در سوریه به وی هشدار داده است.
  • ادامه بحث میزان انطباق مولفه های بحران در سوریه
  • اما در مورد میزان اگاهی یا غافلگیری در قبال بحران و یا میزان زمان برای تصمیم گیری نیز باید گفت که از زمان اغاز خیزش های باصطلاح مردمی تا گسترش دامنه این خیزش ها به سوریه حدود ۶ ماه فاصله وجود داشت و لذا هم زمان کافی وجود داشت و هم میزان اگاهی .

بررس میزان انطباق بر اساس متغیرهای مستقل

  • الف:خواص سیستمی یا نظام
  • با وجود اینکه بحران سوریه یک سیستم فرعی محسوب می شد اما از دو منظر احتمال تشدید بحران در ان می رفت: نخست اینکه ساختار نظام بین الملل بعد از فروپاشی نظام دو قطبی به سمت چند جانبه گرایی و چند مرکزی پیش رفته است دوم اینکه روسیه بعد از از دست دادن موقعیت قبلی خود در عراق بعد از اشغال این کشور و یا درلیبی بعد ازحمله نظامی ناتو ،جز سوریه پایگاه مطمئن دیگری برای حفظ حضور خود در خاورمیانه نداشت و اگر سوریه را از دست می داد ناچار بود دوباره در مرزهای خودش با ناتو و غرب روبرو شود .

ب)خواص بین بازیگری

  • هرچهار مولفه خواص بین بازیگری شامل وضعیت منازعه ،قابلیت ،نسبت بازیگران به هم و فاصله جغرافیایی را می توان در مورد سوریه موثر دانست که همگی دال بر تشدید بحران هستند.
  • منازعه:سوریه در چند دهه گذشته در وضعیت نه جنگ و نه صلح با اسرائیل به سر برده است و علت استمرار حالت فوق العاده که در نوع برخورد این کشور با معترضین هم موثر بوده همین وضعیت بوده است.ضمن اینکه از چند ماه قبل از اغاز بحران سوریه مقامات سعودی پیام های تهدید اشکار ی خطاب به سوریه در خصوص ماندن یا نماندن در کنار ایران ارسال کرده بودند .
  • قابلیت:به استثنای اردن بقیه بازیگران از قابلیت مالی و نظامی کافی برای دخالت دربحران سوریه برخوردار بودند.حتی تکفیری ها علاوه بردولت های عرب از سوی اسرائیل نیز پشتیبانی می شوند .
  • نسبت بازیگران: این نسبت را میان دو گروه از بایگران در منطقه مشاهده کرد:۱- اسرائیل و ترکیه که از نوعی نماد دموکراسی برخوردارند و ۲- عربستان ، قطر از سیستم امرانه برخوردارند.
  • فاصله جغرافیایی:برخی از بازگیران دخیل مانند اردن ،اسرائیل و ترکیه با سوریه مرز مشترک دارند و برخی نیز مانند قطر و عربستان هر چند مرز مشترک ندارند اما ائتلاف بندی های منطقه ای به گونه ایی که با واسطه انها را نیز هم مرز می کند ضمن انکه برخی موضوعات مانند تروریسم حد و مرز نمی شناسد.

خواص بازیگری

  • ۱-عمر دولت ها:در بین بازیگران دخیل به استثنای ایران بقیه بازیگران منطقه ای عمری نسبتا کوتاه دارند و در مواردی حتی به یکصد سال هم نمی رسد .
  • ۲-نوع رژیم :باز یگران منطقه ای دخیل در بحران سوریه یا مانند عربستان،قطر و اردن استبدادی اداره می شوند و یا مانند اسرائیل و ترکیه دارای نماد دموکراسی شکننده هستند .
  • ۳- قلمرو:تقریبا می توان گفت همه بازیگران منطقه ای دخیل در بحران سوریه به استثنای ایران دارای اختلافات مرزی با یکدیگر و یا دیگر بازیگران منطقه هستند .
  • ۴- ناارامی های داخلی .شوکی پدیده موسوم به بهار عربی به منطقه وارد کرد تقریبا همه بازیگران دخیل در بحران سوریه به استثنای ایران را تحت تاثیر قرار داد و انها را به تکاپو واداشت .

خواص وضعیتی

  • جرقه:از درعا زده شدکه این خود جای سوال دارد.و علیرغم تلاش های مسالمت جویانه دولت به خشونت کشیده شد که مواردی از عوامل نفوذی در بین معترضان برای به خشونت کشیدن آن وجود دارد.
  • ۲-واکنش :همچنانکه از شواهد موجود بر می اید گویا خیلی از بازیگران دخیل همچون قطر، عربستان ، ترکیه و اروپا در انتظار یک چنین لحظه ای بودند .
  • ۳-تعداد بازیگران:علاوه بر دولتی ها غیر دولتی هااز جمله گروههای تکفیری را نیز شامل می شود که مرتب تکثیر شده اند و این خود نشان می دهد از همان ابتدا اراده ای برای حل بحران وجود نداشت .
  • ۴- تجانس :نگاهی به بازیگران عضو ائتلاف برانداز شامل: قطر ، عربستان ، اسرائیل ، امریکا ، اروپا ، ترکیه این تجانس را به وضوح نشان می دهد .چون همه  وابسته به اردوگاه غرب هستند.
  • ۵-برجستگی ژئواستراتژیک:سوریه با توجه به قرار گرفتن در خاورمیانه و دریای مدیترانه از یک چنین جایگاهی برخورداراست ضمن انکه منابع نفتی وگازی جدیدی نیز در این کشور و ساحل دریای مدیترانه کشف شده است .
  • ۶-فعالیت قدرت های بزرگ:تقریبا می توان گفت هر ۵ کشور دائم شورای امنیت و هم قدرت های نوظهور که در مجموعه بریکس گردهم امده اند از همان ابتدا در بحران سوریه درگیر بوده و هستند .
  • ۷-بحران سوریه به لحاظ موضوعی ترکیبی از موضوعات سیاسی ، اقتصادی و امنیتی و استراتژیک هستند که در هم تنیده اند .
  • ۸-فنون مدیریت بحران:در این زمینه دولت سوریه و متحدان آن از همان ابتدا با شیوه های مدیریت بحران همراهی نشان داده اند اما ائتلاف برانداز نه تنها همکاری نکرده بلکه در مواردی سنگ اندازی هم کرده و همین امر باعث طولانی شدن بحران شده است .
  • ۹-خشونت :با وجود تلاش های دولت سوریه برای مسالمت امیز بودن تظاهرات و وعده اصلاحات طرف های مقابل  به سلاح دست بردند .
  • ۱۰-برون داد:ائتلاف برانداز به هدف خود نرسیده اما طرف مقابل نیز هزینه های سنگینی پرداخت کرده است .

متغیرهای وابسته

  • پیدایش :که در بخش جرقه توضیح داده شد
  • گسترش :با توجه به خشونت امیز شدن گسترش یافت و حتی به جنگ داخلی کشیده شد .
  • کاهش :بحران در این مرحله قرار دارد اما هنوز برخی از بازیگران در برابر آن مقاومت می کنند
  • تاثیر: ابعاد آن مشخص شده و به مرحله نهایی رسیده است .

نتیجه گیری

  • درمجموع می توان گفت نظریه برچربا توجه به مختصات خود از قابلیت تبیین بحران سوریه برخوردار است و طبق این نظریه مشخص می شود که چرا این بحران به خشونت کشیده شد و این خشونت در سراسر بحران ادامه یافته است .بخشی از این عوامل به ماهیت چند مرکزی نظام بین المللی و بخشی دیگر به تعدد بازیگران دخیل در آن مربوط می شود که بخشی از این بازیگران دولت ها هستند و بخش دیگر گروهها هستند که از سوی دولت ها به صورت نیابتی عمل می کنند .درمیان دولت ها،دولت های اسرائیل،ترکیه و عربستان بیشترین نقش را در خونریزی و قتل و غارت در سوریه داشته اند.

 

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.